राजा दशरथः, पुत्रवियोगशोकविह्वलः, दुःखेन ताम् अरण्यवासस्थितिम् अनुस्मरन्, करुणया वाचा स्वं दुःखम् अवर्णयत्। सः चिन्तयन् अकथयत् — "को मां अनाथं, अनाश्रितं, निरीक्ष्य प्रियातिथिवत् मूलकन्दफलानि सम्पाद्य भोजयिष्यति? कथं वा अहम् अन्धां, वृद्धां, तपस्विनीं, पुत्रशोकातुरां तव मातरं पालयिष्यामि? पुत्र, त्वं मा गच्छ, यमसदनं मा प्राप्नुहि। श्वः अहम् अपि तव जनन्याः सह गमिष्यामि। वयं दुःखार्तौ, अनाथौ, अरण्ये क्लिश्यमानौ, त्वया वियुक्तौ शीघ्रं यमलोकं यास्यावः। तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा अहम् एवमवदिष्यामि — 'धर्मराजः मां क्षमयतु, एतौ पितरौ मम पालयतु।' स धर्मज्ञः, लोकपालकः, महात्मा, ममादृशस्य एकं भयशून्यं वरं दद्यात्। यथा त्वं, पुत्र, निर्दोषः, पापकर्मणा हतः, तस्य सत्यस्य प्रभावात् त्वं शीघ्रं तान् लोकान् गच्छ, यत्र रणाङ्गणे पतिताः वीराः यान्ति। गच्छ, पुत्र, तं परमं स्थानं, यत्र रणभूमौ प्रतिपक्षं न परित्यज्य ये वीराः पतन्ति, ते यान्ति। गच्छ तं लोकं, यं सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारश्च प्राप्तवन्तः। गच्छ तं स्थानं, यं सर्वे पुण्यात्मानः, स्वाध्यायनिष्ठाः, भूमिदातारः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रताः च प्राप्नुवन्ति। गच्छ तं लोकं, यं सहस्रगवां दातारः, आचार्यपूजकाः, देहत्यागिनश्च प्राप्नुवन्ति। अस्मिन्स्मिन्वंशे जातः कश्चन दुःखितं स्थानं न गच्छति; यस्तु त्वां, मम बान्धवम्, हन्ति, स एव तत्र गमिष्यति।" एवं सः पुनः पुनः शोकवशाद् विलप्य, भार्यया सह पुत्रस्य जलकर्म अकरोत्। ततो महर्षेः पुत्रः, स्वकर्मणैव, दिव्यरूपधारी इन्द्रेण सह स्वर्गं शीघ्रं जगाम। स च तपस्वी, इन्द्रेण सह, स्वपितरौ वृद्धौ क्षणमालिङ्ग्य, सान्त्वयित्वा, एवमुवाच — "युवयोः सेवया अहं महद् स्थानं प्राप्तः; शीघ्रमेव युवां मम लोकं यास्यथः।" एवं उक्त्वा, तपस्विपुत्रः, आत्मसंयतः, दिव्यरथेन शीघ्रं स्वर्गं ययौ। ततः स महातपाः, भार्यया सह शीघ्रं जलकर्म कृत्वा, सस्मितः, अञ्जलिं कृत्वा, मम समीपे स्थितं माम् अवदत् — "राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन; मृत्यौ मे दुःखं नास्ति, यतः त्वया एकपुत्रं मां पुत्रशोकं कृत्वा अविदितेन बाणेन हतः।" किन्तु, "मम शुद्धः पुत्रः त्वया अज्ञानतः हतः, तस्मात् अहम् त्वां घोरतमानां दुःखेन शप्स्यामि। यः शोकः मम पुत्रवियोगेन मां वेपति, स एव त्वं राजन्, पुत्रशोकात् अन्ते प्राप्स्यसि। ब्राह्मणहत्यापापं त्वां शीघ्रं न स्पृशति, यतः त्वया, नराधिप, अज्ञानतः तपस्वी हतः। किन्तु, यथा दातारं दानं शीघ्रं अनुगच्छति, तथा तवायं दुःखान्तः शीघ्रं सम्प्राप्तः।" एवं शप्त्वा, बहु विलप्य, तौ दम्पती अग्नौ शरीरे स्थापयित्वा स्वर्गं जग्मतुः। एष एव पापः, मया यौवने शब्दवेद्यविद्यां क्रीडन् कृतः, अधुना मया स्मर्यते। यथा अमधुराहारात् रोगः जायते, एवं ममायं दुःखफलः सम्प्राप्तः। तस्मात्, सुमुखि, ममायुषः अन्ते स महात्मनः वचनं सत्यं भविष्यति — पुत्रशोकात् अद्याहम् प्राणान् त्यक्ष्यामि। न अहं त्वां पश्यामि, कौसल्ये, मा मां स्पृश; इति रुदन् कम्पमानः राजा भार्यां प्राह। "या मया राघवे कृतं, तत् उचितम्; यद् राघवेण मयि कृतं, तत् अप्य् उचितम्। यदि रामः अद्य एकवारं मां स्पृशेत्, अथवा अहम् तं लभेय, तर्हि लोकाः माम् यमलोकगतं न मन्येरन्। न अहं त्वां पश्यामि; स्मरणं मम नश्यति; वैवस्वतदूताः मां शीघ्रं नयन्ति, कौसल्ये। किं दुःखतरं, यदहं प्राणान्ते रामं, धर्मज्ञं, सत्यप्रतिष्ठितं, न पश्यामि? पुत्रदर्शनाभावजनितः शोकः, औषधरहितः, मम प्राणान् सूर्यः इव लघुजलमिव शोषयति। ये पुनः पञ्चदशवर्षात् पश्चात् रामस्य मुखं पुनः पश्यन्ति, शोभनमङ्गदाभूषितम्, ते न मानुषाः, ते देवाः। धन्यास्ते, ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, यत्र पद्मपत्रनयनं, सुब्रह्म, शुक्लदन्तं, मनोज्ञनासिकं, तारागणमध्ये चन्द्रवत् शोभते। धन्यास्ते, ये सौरभ्यम् अस्य प्रभोः मुखं पश्यन्ति, शरदिन्दुसमं, पूर्णपद्मसन्निभम्। ये सुखिनः, ते रामं वनवासात् प्रत्यागतं अयोध्यायां पश्यन्ति, यथा तेजस्वितरमणिमार्गं जनाः पश्यन्ति। कौसल्यायाः मनोभ्रमात्, मम हृदयं निमज्जति; न अहं शब्दं, स्पर्शं, वा स्वादु व्यवस्थितम् अनुभवानि। मनःशून्यत्वेन सर्वेन्द्रियाणि मम क्षीयन्ते, यथा तैलक्षये दीपस्य रश्मयः शिथिलाः भवन्ति। एष शोकः, मम हृदयात् उत्पन्नः, मां अनाथं, मूर्च्छितं, नदीकुलं प्रति वेगवतीव प्रवहति।