तदा स राजा, पुत्रशोकविह्वलः, दुःखभीतः कुपितचित्तः, उपविष्टः सन्, विलपन् इदं चिन्तयामास—"कः इदानीं सायं संध्याकर्म कृत्वा स्नात्वा हविर्दत्त्वा मां स्तोष्यति, यदा अहं शोकभीतचित्तः पुत्रस्य दुःखेन पीडितः उपवसामि? कः मां प्रियातिथिमिव मूलफलकन्दादीन् आनीय, अनाथं, निराश्रयं, निरुपद्रवम्, भोजयिष्यति? कथं अहं, पुत्र, एतां तव मातरं जरा-न्ध्रां तापसीं दुःखार्तां पुत्रस्नेहपरायणां, पालयिष्यामि? 'मा गच्छ, मा गच्छ, पुत्र, यमसदनं; श्वः त्वं मातरं सह मां सह गमिष्यसि। वयं दुःखार्तौ, अनाथौ, कृपणौ, वने तव वियोगेन शीघ्रं यमक्षयमुपयास्यावः। तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा वक्ष्यामि—'धर्मराजः मां क्षन्तु, एते मातरौ मम पालयतु।' धर्मात्मा लोकपालः महायशाः ममादृशस्य एकं भयाभावं अक्षयं वरं दातुमर्हति। 'यथा त्वं, पुत्र, निर्दोषः पापकारिणा हतः, तेन सत्येन शीघ्रं तान् लोकान् गच्छ, येषां युद्धे पतितानां वीराणां गमनं स्यात्। तं परमं स्थानं गच्छ, पुत्र, यं शूराः प्रतिपक्षं प्रेक्ष्य न पलायन्ते, संमुखेन पतन्ति च। तं स्थानं गच्छ, पुत्र, यं सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारश्च प्राप्तवन्तः। यं स्थानं सर्वे पुण्यात्मानः, वेदाध्यायिनः, भूमिदातारः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतधारिणश्च प्राप्नुवन्ति, तत् स्थानं गच्छ। यं स्थानं सहस्रगोदातारः, आचार्यपूजकः, शरीरत्यागिनश्च प्राप्नुवन्ति, तत् स्थानं गच्छ, पुत्र। 'न कश्चन अस्मिन्सन्ताने कुपथं गच्छति; स तु येन त्वं, बन्धो, हतः, स एव तत्र गमिष्यति।' इति स दुःखार्तः पुनः पुनरुत्तमशोकं विलप्य, भार्यया सह तस्य पुत्रस्य जलक्रियामकरोत्। ततः तस्य तपस्विनः पुत्रः, स्वकर्मप्रभावात्, दिव्यं रूपं प्राप्य, इन्द्रेण सह स्वर्गं शीघ्रं जगाम। तं तपस्विनं इन्द्रेण सह तयोः वृद्धयोः पितरौ दृष्ट्वा, तान् क्षणमाश्वास्य, इदं वचनं अब्रवीत्—'युवयोः सेवया मया महद् स्थानं प्राप्तम्; शीघ्रं युवां अपि मम स्थानं गमिष्यथः।' इति उक्त्वा, स तपस्विपुत्रः, जितेन्द्रियः, दिव्येन तेजसा युक्तया विमानया शीघ्रं स्वर्गं जगाम। ततः स महात्मा तपस्वी भार्यया सह शीघ्रं तस्य पुत्रस्य जलक्रियाम् अकरोत्, ततो मां समीपस्थितं संप्रेक्ष्य, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं अब्रवीत्—'राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन्याः; मम मृत्ये दुःखं नास्ति, यतोऽसि त्वं मम एकपुत्रं शरेण विना कृत्वा। त्वया अज्ञानात् मम शुद्धः पुत्रः हतः, तस्मात् अहं त्वां घोरतरं दुःखं शप्स्यामि। यः दुःखेनाहं पुत्रवियोगेन पीडितः, तथैव त्वं अपि पुत्रशोकात् अन्ते विनश्यसि। 'ब्राह्मणहत्यापापं त्वां क्षत्रियं, अज्ञानात्, न शीघ्रं गृहीष्यति; किं तु त्वं, प्राणहर, शीघ्रं तेनैव दुःखेन बाध्यसे, यथा दातुः दानं तं शीघ्रं अनुयाति।' इति मां शप्त्वा, बहु विलप्य, तौ दुःखार्तौ दम्पती स्वदेहौ चितायां स्थापयित्वा स्वर्गं जग्मतुः। एवं स पापं, यदहं युवैव बाल्ये शब्दवेधविद्यामनुक्रियमानः कृतवान्, अद्य स्मरामि। इदानीं तद्विपाकः मम आगतः, यथा अमधुरं भुक्त्वा रोगः जायते, तथैव एष दुःखसंभवः। अतः, सुमुखि, मम अयं दशान्तः प्राप्तः; तस्मात् तस्य महात्मनः वचनं सिध्यति—'त्वं पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्ष्यसि' इति। 'न अहं त्वां नेत्राभ्यां पश्यामि, कौसल्ये; मां मा स्पृश।' इति रुदन् कम्पमानश्च राजा भार्यां वाक्यमब्रवीत्। 'यदहं राघवे कृतवान्, तत् मम युक्तम्; यद् राघवेन मयि कृतम्, तत् तस्य युक्तम्। यदि रामः मामद्य एकवारम् अपि स्पृशेत्, वा यदि अहं तं प्राप्नुयाम्, तर्हि मां यमसदनं प्राप्तं न जनाः पश्येयुः। न अहं त्वां नेत्राभ्यां पश्यामि; मम स्मृतिर्नश्यति; वैवस्वतस्य दूताः मां शीघ्रं वहन्ति, हे कौसल्ये। 'किं दुःखतरं भवेत्, यत् प्राणान्ते धर्मज्ञं सत्यपरायणं रामं न पश्यामि? पुत्रदर्शनाभावसम्भूतः शोकः, उपायाभावात्, मम प्राणान् शुष्यति, यथा सूर्यः लघु जलम्। ये पञ्चदशवर्षेभ्यः पुनः रामस्य मुखं द्रक्ष्यन्ति, शोभनकुण्डलधारिणं, ते न मानुषा, किन्तु देवाः। धन्यास्ते, ये रामस्य मुखं पश्येयुः, पद्मपत्रनयनं, सुबृहं, शुभदन्तं, चारुनासिकं, यथा तारामध्ये चन्द्रमिव। 'धन्या ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, सुरभिगन्धि, शरदिन्दुसमानं, विकसत्पद्मसन्निभं। ये सुखिनः, ते रामं वनवासात् प्रत्यागच्छन्तं पुनः अयोध्यायाम् पश्येयुः, यथा तेजस्विनं सूर्यपथम्। कौसल्यायाः मनोविक्षेपात्, मम हृदयं निमज्जति; न अहं शब्दं, स्पर्शं, वा रसं स्पष्टं पश्यामि। बुद्धिनाशात्, सर्वेन्द्रियाणि मम क्षीयन्ते, यथा दीपस्य तैलक्षये किरणाः क्षीयन्ते।" इति स राजा, पुत्रशोकविह्वलः, धर्मपथानुगतः, अन्ते प्राणान् त्यक्तुमुपचक्रमे।