सा धर्मपत्नी शोकसन्तप्तेन तेन राज्ञा सह दुःखमगाधमुपगता, तस्य करुणस्वरेण विलपन्तं शृणोति स्म। स राजा हृदयस्पर्शिनि रात्रौ वेदपाठं मधुरया गिरा कस्य श्रवणं करिष्यामि इति चिन्तयन्, तदीयं शोकमावेदयत्। सः स्नात्वा सायं संध्यां कृत्वा, हविर्दत्त्वा, पुत्रशोकसन्तप्तं मां कः सम्प्रति स्तौष्यति? इति सः विललाप। स्वयम् अनाथं, निरुपद्रवम्, निर्भरं मां कोऽद्य मूलफलकन्दैः स्वजनवत् अतिथिवत् भोजयिष्यति इति सः विचारयन्, तव अन्धां जरां तपस्विनीं मातरं कथं पालयिष्यामि, या पुत्रस्नेहेन दीनामनया सन्तप्यते इति सः दुःखेनोक्तवान्। ततः सः पुत्रं प्रति आह—मा गच्छ, मा यमसदनं प्रविश, श्वः त्वया सह मातरं गृहीत्वा अहं यमलोकं गमिष्यामि इति। आवयोः उभयोः दुःखार्तयोः अनाथयोः दुःखिता वने तव वियोगेन शीघ्रं यमक्षयमुपैष्याव इति सः विललाप। यमराजं दृष्ट्वा अहं वक्ष्यामि—धर्मराजः मां क्षमेत, एतौ मातापितरौ मम रक्षतु इति। धर्मात्मा सः लोकपालः ममादृशस्य अभयदानं अव्ययम् एकं वरं दातव्यः इति सः चिन्तयन्, पुत्रस्य निर्दोषत्वं स्मरन्, तव सत्येन त्वं युद्धे पतितानां वीराणां लोकान् शीघ्रं गच्छ इति शशाप। यः युद्धे प्रतिपक्षं न परित्यज्य पतन्ति, ये च वीराः, तं परमं स्थानं त्वं गच्छ इति सः पुत्रं प्रति उक्तवान्। सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारः ये च तेन प्राप्तं स्थानं त्वं गच्छ इति। ये पुण्यात्मानः, वेदाध्यायिनः, भूमिदायिनः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतानां च ये स्थानं प्राप्तवन्तः, तदपि त्वं गच्छ इति सः उक्तवान्। ये सहस्रगावां दातारः, आचार्यपूजकाः, देहत्यागिनश्च, तेषां ये स्थानं प्राप्तं, तत्र त्वं गच्छ इति सः पुत्रं प्रति उक्तवान्। अस्मिन्समुदायजाते कोऽपि दुःखितं स्थानं न गच्छति; यस्त्वां हत्वा, सः तत्र गमिष्यति इति सः दुःखेन पुनः पुनः विललाप। ततः भार्यया सह तस्य पुत्रस्य जलक्रियामकरोत्। ततश्च, तस्य तपस्विपुत्रस्य पुण्यकर्मणा, दिव्यं रूपं गत्वा, सः शीघ्रं स्वेन कर्मणा इन्द्रेण सह दिवं जगाम। सः तपस्विपुत्रः, इन्द्रेण सह वृद्धौ मातरं पितरं च क्षणं सान्त्वयित्वा, तानिदं वचनमुवाच—युवयोः सेवया अहं महद् स्थानमवाप्तवान्, शीघ्रं च युवां मम स्थानं यास्यथः इति। एवं उक्त्वा, सः आत्मसंयम्य, दिव्येन रथेन स्वर्गं जगाम। ततः सः महात्मा तपस्वी, भार्यया सह शीघ्रं जलक्रियां कृत्वा, मां समीपे स्थितं प्रणम्य अवदत्—राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन्याः; मम मृत्युः दुःखजनकः न, यः त्वया एकपुत्रोऽहम् पुत्रहीनः कृतः। किंतु, त्वया अज्ञानात् मम शुद्धः पुत्रो हतः, तस्मात् त्वां दुःखेन महता शप्तुम् इच्छामि। यथा मम पुत्रवियोगजन्यं दुःखं मां पीडयति, तथैव त्वं अपि पुत्रशोकात् अन्तं गमिष्यसि इति सः शशाप। ब्राह्मणहत्यापापं त्वां शीघ्रं न गृह्णाति, यतः त्वं क्षत्रियः अज्ञानात् मुनिं हतः। तथापि, यथा दातुः दानं शीघ्रं तं गच्छति, एवं त्वं शीघ्रं दुःखस्य प्राप्तिं गमिष्यसि इति सः उक्तवान्। एवं शापं दत्त्वा, दुःखेन बहु विलप्य, तौ दम्पती स्वदेहौ चितायां स्थापयित्वा स्वर्गं जग्मतुः। एषः एव पापः मया यौवने कृतः, शब्दवेद्यविद्यां अभ्यासन्, इति अहं स्मरामि। सा प्रिये, एषः पापस्य विपाकः, यथा अमधुरभोजनात् रोगः जायते, एवं दुःखमिदानीमुपस्थितम्। तस्मात्, सौम्ये, मम अन्ते तस्य महात्मनः वचनं सिध्यति—यत् अहं पुत्रशोकात् अद्य प्राणांस्त्यजामि। अहं त्वां नेक्षे, कौसल्ये, मां मा स्पृश; इति सः राजा रुदन् कम्पमानः भार्यां प्रति उक्तवान्। यद् अहं राघवं यथायोग्यं कृतवान्, तेनापि मयि यथायोग्यं कृतम् इति सः अवदत्। यदि अद्य रामः मां एकवारं स्पृशेत्, अथवा यदि अहं तं प्राप्नुयाम्, तर्हि मां मृत्युपथगं जनाः न पश्येयुः। अहं त्वां नेक्षे, मम स्मृतिर्विह्वला, वैवस्वतानां दूताः मां शीघ्रं नयन्ति, हे कौसल्ये। किमत्र दुःखतरं, यत् मम प्राणान्ते धर्मज्ञं सत्यपरायणं रामं नेक्षे? यः पुत्रदर्शनाभावजन्यः शोकः, तेन निरुपायेन, मम प्राणाः सूर्येण अल्पं जलमिव शोष्यन्ते। ये पञ्चदशवर्षात् परं पुनः रामस्य मुखं द्रक्ष्यन्ति, शोभनकुण्डलधारिणं, ते न मनुष्याः, देवाः एव। ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, पद्मपत्रनेत्रं, सुब्रह्मकुटिलं, दीप्तदन्तं, मनोहरनासिकं, तारा-मध्यचन्द्रसदृशं, ते धन्याः। ये मम नाथस्य सुरभिमुखं, शरत्पूर्णचन्द्रसदृशं, विकसत्पद्मसदृशं पश्यन्ति, ते धन्याः। ये सुखिनः रामं वनवासात् प्रत्यागतम् अयोध्यायां पश्यन्ति, यथा सूर्यस्य सुष्ठु पन्थानम् इति। कौसल्यायाः मनोविप्लवात् मम हृदयं निमज्जति; नाहं शब्दं, स्पर्शं, वा रसं स्पष्टं पश्यामि। एवं स राजा दुःखशोकविप्लुतः, पुत्रवियोगेन प्राणान् त्यक्तुम् उपक्रमितवान्।