तदा तस्य शरीरं रुधिरलेपनं चर्मवासाः विक्षिप्ताः भूमौ च चेतनाहीनं स्थितं धर्मलोकं गतं तं मुनिपुत्रं दृष्ट्वा अहं तयोः दुःखार्तयोः तं देशं एकाकी नयामि स्म। तत्र तं मुनिं तस्य भार्यां च पुत्रस्पर्शाय अनुमन्ये। तौ तापसौ पुत्रं सम्प्राप्य स्पृशन्तौ तस्य शरीरे पतितौ। तदा तस्य पिता शोकसन्तप्तः वचनमिदं जगाद— "किं नु त्वं मम प्रियः नासि पुत्र? पश्य तव जननीं, धर्मज्ञ! किं न त्वं ताम् आलिङ्गसि, सौम्यस्वरेति वद।" पुनः स एवोक्तवान्— "किं नु त्वं मम प्रियः नासि पुत्र? पश्य तव जननीं, धर्मज्ञ! किं न त्वं ताम् आलिङ्गसि, सौम्यस्वरेति वद।" "यस्यानुनादं मधुरं वेदपाठं वा शास्त्रान्यपि रात्रौ विशेषतः शृणोमि, सः मम हृदयम् स्पृशति—कस्य तद्वाणीं अहं श्रोष्यामि? कः सायं कृतस्नानः कृतहोमश्च, दुःखितं मां पुत्रशोकभयार्तं समीपे उपविष्टं स्तोष्यति? कः मूलानि कन्दफलानि च आनयित्वा, अनाथं मां अतिथिवत् प्रीयमाणं भोजयिष्यति? कथं अहं पुत्र, एतामन्धाम् वृद्धाम् तपस्विनीं तव मातरं दुःखितां पुत्रविहीनां च पालयिष्यामि?" "मा गच्छ, मा गमः यमसदनं पुत्र! श्वः जनन्या सह मया सह गन्तासि। वयं दुःखार्तौ, अनाथौ, कानने कृपणौ, त्वां विना शीघ्रं यमलोकं गमिष्यावः। तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा अहं वदिष्यामि— 'धर्मराजः मां क्षमत्विति, एतौ मातरं पितरं च पालयतु।' धर्मात्मा, लोकपालकः, मे यथायोग्यं निर्भयदानं दातुमर्हति।" "यथा त्वं, पुत्र, निर्दोषः पापेन हतः, तेन सत्येन त्वं शीघ्रं तान् लोकान् गच्छ, येन युद्धे पतन्ति वीराः। गच्छ, पुत्र, तं परमं पदं, यं वीराः शत्रुमुखे पतित्वा प्राप्नुवन्ति। गच्छ, पुत्र, तं स्थानं, यं सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारश्च प्राप्तवन्तः। गच्छ, पुत्र, तं स्थानं, यं सर्वे धर्मिष्ठाः, स्वाध्यायनिष्ठाः, भूमिदातारः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतधारिणश्च प्राप्नुवन्ति। गच्छ, पुत्र, तं स्थानं, यं सहस्रगवां दातारः, गुरुपूजकाः, शरीरत्यागिनश्च प्राप्नुवन्ति। अस्मिन्सन्ताने जातः कश्चित् दुर्लभं स्थानं न गच्छति; येन त्वं, बन्धो, हतः, स तत्र गमिष्यति।" एवं सः पुनः पुनः दुःखार्तः विलप्य, भार्यया सह तस्मै जलक्रियाम् अकरोत्। ततः तस्य तपस्विपुत्रस्य पुण्यकर्मणा दिव्यरूपः सः शीघ्रं स्वकर्मविदा इन्द्रेण सह दिवं गतः। स तपस्विपुत्रः इन्द्रेण सह तौ वृद्धौ मातरं पितरं च क्षणं सान्त्वयित्वा इदं वचनमुवाच— "युवयोः सेवया अहं महत्स्थानं प्राप्तवान्; शीघ्रं च युवां मम लोकमागमिष्यथः।" इति उक्त्वा सः तपस्विपुत्रः संयतः दिव्येन तेजस्विना रथेन शीघ्रं दिवं जगाम। ततश्च महात्मा सः तपस्वी भार्यया सह शीघ्रं जलक्रियाम् आचर्य, अहं समीपे स्थितं हस्तौ कृत्वा मामिदं वचनमुवाच— "राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन्याः; मम मृत्युः न दुःखदः, यतः तव बाणेन एकपुत्रं मां पुत्रशून्यं कृतवानसि।" "यद्यपि त्वया अज्ञानात् मम शुचिर्मम पुत्रः हतः, तव अहं घोरं दुःखदं शोकं शापरूपेण दास्यामि।" "यः शोकः अधुना मम पुत्रवियोगात् मां व्याप्नोति, स एव त्वां राजन्, पुत्रशोकात् मृत्युपर्यन्तं व्याप्स्यति।" "ब्राह्मणहत्यापापं त्वां क्षिप्रं न गृहीष्यति, यतः अज्ञानात् क्षत्रियेण मुनिः हतः। किंतु तव तद्भविष्यति शीघ्रं, यथा दातुर्दानं तं शीघ्रं गच्छति।" इति शापं दत्वा, बहु विलप्य च, दुःखार्तौ तौ दम्पती स्वशरीरं चितायां स्थापयित्वा दिवं जग्मतुः। एष एव पापः मया युवाकाले स्वहस्तेन कृतः, शब्दवेधविद्यामनुकरणं कुर्वता। सा एव क्रिया, यथा अमधुरभोजनात् रोगः जायते, तथा इयम् अद्य दुःखरूपेण मयि परिपच्यते। अतः सौम्ये, मया एतावतीं स्थितिं प्राप्तेन, स धर्मात्मनः वचनं सिध्यति— 'यथा अहं पुत्रवियोगशोकात् अद्य प्राणान् त्यक्ष्यामि' इति। "न अहं त्वां पश्यामि, कौसल्ये, मा मां स्पृश; इति रुदन् कम्पमानः राजा पत्नीं प्रत्युवाच।" "यद्यपि मया राघवे कृतं यथार्हम्, तेनापि मयि कृतं यथार्हमेव। यदि रामः मामद्य एकवारं स्पृशेत्, अथवा अहं तं लभेय, तर्हि मां यमसदनं गतं न मन्येरन्।" "न अहं त्वां पश्यामि, कौसल्ये; मम स्मृतिरपि नश्यति; वैवस्वतदूताः मां शीघ्रं नयन्ति।" "किं दुःखतरं स्यात्, यत् प्राणसंन्यासकाले धर्मज्ञं सत्यनिष्ठं रामं न पश्यामि?" "यः पुत्रदर्शनाभावात् जातः शोकः निवारणरहितः, सः सूर्येण क्षुद्रजलमिव मम प्राणान् शोषयति।