राजा दशरथः कथयति—“हे राजन्, यदि कश्चन क्षत्रियोऽपि जानन्नेव वनवासिनं हन्यात्, तर्हि स एव इन्द्रमपि स्वस्थानात् पातयेत्। यदि तु तपस्यायाम् अवस्थितः ब्रह्मचारी ब्राह्मणः, तस्मिन् जानन्नेवास्त्रं मोच्येत, तदा तस्य शिरः सप्तधा विदीर्येत। यद्यपि मया अज्ञानात् एषा क्रिया कृताऽभूत्, तेन त्वं जीवसि; अन्यथा अद्य रघुवंशः विनष्टः स्यात्, कथं तर्हि त्वं स्थातुम् अशक्नुः? ततः स मम समीपम् उक्तवान्—‘राजन्, तं देशं नय माम्; अद्य वयं पुत्रं अन्तिमदर्शनाय द्रष्टुम् इच्छामः।’ तत्र गत्वा दृष्टवान्—रुधिरलेपनं तस्य शरीरम्, छिन्नचर्मवासाः, भूमौ सञ्ज्ञाहीनः पतितः, धर्मलोकं गतः सः। अहं तौ दुःखार्तौ तत्र एकाकी अनयम्; तत्र मुनेः भार्यया सह पुत्रस्पर्शनं कृतम्। तौ तापसौ पुत्रमासाद्य स्पृष्ट्वा, तस्य शरीरम् उपविश्य, तस्य पिता वाक्यम् इदं प्रवक्तुम् आरब्धवान्— ‘कच्चिन्न मे प्रियोऽसि पुत्र? पश्य मातरं तव, धर्मात्मन्; किमर्थं सा त्वया नालिङ्गिता, मृदुस्वर पुत्र, वद। कच्चिन्न मे प्रियोऽसि पुत्र? पश्य मातरं तव, धर्मात्मन्; किमर्थं सा त्वया नालिङ्गिता, मृदुस्वर पुत्र, वद। यस्य मधुरया गिरा स्वाध्यायं वा अन्यद्वा पाठयन्, विशेषतः रात्रौ, हृदयम् स्पृशन्, अहं श्रोष्यामि? कः सायं सन्ध्यां कृत्वा, स्नात्वा, हविर्दत्त्वा, दुःखितं मां पुत्रशोकभीतं समुपविशन्तं स्तोष्यति? कः मूलानि फलानि च समाहृत्य, अनाथं मां, अतिथिवद् प्रियं भोजयिष्यति? कथं, पुत्र, अहं तव अन्धां वृद्धां तपस्विनीं मातरं दुःखार्तां पुत्रस्नेहव्याकुलां पालयिष्यामि? मां विहाय यमसदनं मा गच्छ; श्वः त्वं मातरं च मां च सह गमिष्यसि। वयं दुःखार्तौ अनाथौ कृपणौ वनमध्ये त्वां विना शीघ्रं यमक्षयम् गमिष्यावः। तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा वक्ष्यामि—‘धर्मराजः मां क्षन्तु, एतान् पितरौ मे पालयतु।’ धर्मात्मा सः लोकपालः मे यथायोग्यं अभयदानं दद्यात्। यथा त्वं, पुत्र, निर्दोषः पापकर्मणा हतः, तेन सत्येन त्वं शीघ्रं तान् लोकान् गच्छ यान् रणाङ्गणे पतिताः वीराः प्राप्नुवन्ति। गच्छ, पुत्र, तं परमं स्थानं यत् वीराः शत्रून् प्रति न पृष्ठतः पतन्ति, तत्र पतित्वा यान्ति। गच्छ, पुत्र, तं स्थानं यत् सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारः च प्राप्नुवन्ति। गच्छ, धर्मिष्ठैः, स्वाध्यायनिष्ठैः, भूमिदैः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतैः च प्राप्यं स्थानम्। गच्छ, पुत्र, तं स्थानं यत् सहस्रगवां दातृभिः, आचार्यपूजकैः, शरीरत्यागिभिश्च प्राप्यते। अस्मिन् वंशे जातः कश्चन दुर्लभं स्थानं न याति; स तु येन त्वं, बन्धो, हतः, स तत्र गमिष्यति।’ एवं स दुःखितः पुनः पुनः विलप्य, भार्यया सह तस्मै जलक्रियाम् आरब्धवान्। तदा तस्य तपस्विपुत्रस्य पुण्यकर्मणा दिव्यं रूपं प्राप्य, सः शीघ्रं इन्द्रेण सह स्वर्गं गतः। स तपस्विपुत्रः इन्द्रेण सह पितरौ समीपं गत्वा, क्षणं सान्त्वयित्वा, वाक्यम् इदं उवाच—‘युवयोः सेवा महद् स्थानं मया प्राप्तम्; शीघ्रं च युवां मम लोकम् आप्स्यथः।’ इत्युक्त्वा सः संयतः तपस्विपुत्रः दिव्येन तेजसा युक्तेन रथेन स्वर्गं जगाम। ततः स महात्मा तपस्वी भार्यया सह शीघ्रं जलक्रियां कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, मम समीपे स्थितं मां इदं वचनम् उवाच—‘राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन; मम मृत्यौ दुःखं नास्ति, यत् त्वया, एकपुत्रेण, मां पुत्रशून्यं कृतम्। किन्तु, यतः मम शुचिः पुत्रः त्वया अज्ञानात् हतः, तस्मात् त्वाम् अहम् अत्यन्तदुःखदं घोरं शोकं शप्स्यामि। यत् दुःखं मया पुत्रवियोगात् अनुभूयते, तत् एव त्वं अपि पुत्रशोकात् अन्ते प्राप्स्यसि। यद्यपि ब्राह्मणहत्यापापम् त्वां शीघ्रं न गृहीष्यति, यतः त्वया क्षत्रियेण अज्ञानात् मुनिः हतः, तथापि, यथा दातारं दानमेव शीघ्रं गच्छति, एवं त्वां अपि स एव शोकः शीघ्रं गमिष्यति।’ इति शप्त्वा, बहु विलप्य, दुःखार्तौ तौ दम्पती स्वशरीरं चितायां स्थाप्य, स्वर्गं गतौ। एष एव पापः, यं मया युवाकाले स्वकरेण कृतः, शब्दविध्यविद्याम् अनुकरणं कुर्वता। एष कर्मविपाकः, यथा अमधुरभोजनात् रोगः जायते, एवं दुःखम् अद्य मम आगतम्। अतः सौम्ये, यदा अहं एतावद् आगतः, तदा तस्य तपस्विनः वचनं सत्यम् भविष्यति—अहं पुत्रशोकेन अद्य प्राणान् त्यक्ष्यामि। कौसल्ये, अहं त्वां नेत्राभ्यां न पश्यामि, मा मां स्पृश; इति रुदन् कम्पमानः राजा भार्यां उवाच। यद् अहम् राघवं कृतवान्, तत् मम युक्तम्; यच्च सः मया कृतम्, तत् तस्यापि युक्तमेव।” एवं दशरथस्य दुःखपूर्णा कथा समाप्ता।