तत्र स्थिता एव तौ दुःखितौ मया कारणेन निराशौ, तस्यैव कथाभिः कालं नयन्तौ, अनाथवत् शोकसन्तप्तौ, न चलन्तौ, तत्रैव स्थितौ। तयोः मनांसि शोकग्रस्तानि, हृदयानि च भीत्या कम्पमानानि, अहं तं तपोवनं प्राप्तवान्, पुनः गाढशोकेन पीडितः। मम पादशब्दं श्रुत्वा स महर्षिः उवाच—"कस्मात् विलम्बसे पुत्र? शीघ्रं मे वारि आनय।" पुनः अवदत्—"येनापि कारणेन त्वं जलक्रीडायाम् स्थितः, वत्स, तव माता त्वयि सशङ्का; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" पुनरपि स उवाच—"यदि मया वा तव मातरः वा किञ्चित् दुष्कृतं कृतम्, तपस्विनां धर्मनिष्ठेन त्वया तन्न हृदि स्थापयितव्यम्।" स एवोवाच—"त्वं अनाथानां शरणं, अन्धानां नेत्रयुग्मं, अस्माकं जीवितं त्वयि संस्थितम्; किं न किंचित् अपि भाषसे?" तं मुनिं दृष्ट्वा अहं भीतस्सन्दिग्धया वाचा कम्पमानः सन्दिग्धया च वाचा अवदं। मनः स्थिरीकृत्य, वाक्यं सञ्चिन्त्य, तस्य पुत्रस्य दारुणं विपाकं तस्मै निवेदितवान्। "अहं क्षत्रियः, नाम्ना दशरथः, न तव सुतः, महात्मन्; स्वकर्मणैव दुःखमिदं प्राप्तः, साधुभिः तिरस्कृतः। भगवन्, धनुष्केण सरयूनदीतीरं गतवान्, मृगयायै, मत्स्यः किं वा गजः जलं पातुमागतः इति चिन्तयन्।" "तत्र घटशब्दं जलपूरणस्य श्रुत्वा, गज इति मन्यमानः, बाणं सन्दधानः, तं क्षिप्तवान्। नदीतीरं गत्वा, तत्र तपस्विनं भूमौ शयानं, मम बाणेन हृदि विद्धं, मृतं दृष्टवान्।" "भगवन्, शब्दं श्रुत्वा, गजवधाय मया आयसः बाणः क्षिप्तः, तेन तव पुत्रः हतः। ततः, स एव वदन्, पीडितो मया शीघ्रं बाणः तस्मात् प्राणस्थानात् निष्कृष्टः। तेन निष्कृष्टे बाणे, स एव तत्रैव दिवं गतः; भवद्भ्यां, अन्धाभ्यां, शोकार्ताभ्यां, तस्मिन्पुत्रे विलप्यमानाभ्याम्।" "अज्ञानतः तव पुत्रः मया त्वरितः हतः; इदानीं यथाविधि शेषं अस्ति, मुनिना मम क्षमा प्रदेयम्।" इति। एवं तानि क्रूराणि वचनानि श्रुत्वा, दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्, शोकाग्निना दग्धः, स महर्षिः तं तीव्रं शोकं न शशाक निग्रहीतुं। स महातेजाः, अश्रुपूर्णमुखः, दीर्घनिःश्वासः, शोकक्लिष्टः, अहं कृताञ्जलिः स्थितः, तं प्रति वाक्यमिदं अब्रवीत्—"यदि त्वं स्वयमेव एतद् पापं न निवेदितवान्, राजन्, तदा तव शिरः सहस्रशः खण्डशः भवेत्।" "हे राजन्, वनेचरस्य वधः, विशेषतः क्षत्रियेण, चेतनया कृतः, इन्द्रमपि स्थानात् पतयेत्। तपस्विनां ब्रह्मचारीणां हननं चेतनया अस्त्रं सन्दधाति चेत्, तदा शिरः सप्तधा विदीर्यते।" "अज्ञानतः कृतं तेन त्वं जीवसि; अन्यथा अद्यैव रघूणां वंशः नश्येत्; कथं त्वं स्थास्यसि?" "त्वं नः तत्स्थानं नय, राजन्; अद्य वयं पुत्रं द्रष्टुमिच्छामः।" तत्र तस्य पुत्रस्य शरीरं रक्तेन सिक्तं, चर्मवस्त्रं विक्षिप्तं, भूमौ शयानं, मूर्च्छितं, धर्मलोकं गतं दृष्ट्वा। तदा अहं एकाकी तौ दुःखार्तौ तत्र अनयम्; ताभ्यां महर्षिणा सह पत्नी च पुत्रं स्पृष्टवन्तः। तौ तपस्विनौ पुत्रं स्पृष्ट्वा, तस्याङ्के पतित्वा, तस्य पिता वाक्यमिदं अब्रवीत्—"किं नु अहं तव प्रियः नास्मि, पुत्र? पश्य तव मातरं, धर्मज्ञ; किमर्थं त्वं ताम् आलिङ्ग्य न भाषसे, स्निग्धस्वरेति?" "कस्य मृदुशब्दः वेदपाठस्य वा अन्यस्य वा, विशेषतः रात्रौ, मम हृदयम् स्पृशेत्?" "कः सन्ध्योपासने कृत्वा, स्नात्वा, हविर्दत्त्वा, दुःखशोकार्तस्य मम समीपे, पुत्रशोकात् भीतानां, मां स्तोष्यति?" "कः मूलानि कन्दफलानि च आनयित्वा, अतिथिवत्, अनाथं मां भोक्ष्यति?" "कथं, पुत्र, अन्धायाः वृद्धायाः तपस्विन्याः तव मातुः, दुःखितायाः, पुत्रकामायाः, अहं पालनं करिष्यामि?" "माऽगाः, पुत्र, यमसदनं; श्वः मातरं सहत्वा मया सह गमिष्यसि।" "आवां दुःखार्तौ, अनाथौ, दारुणौ वने, त्वया वञ्चितौ, शीघ्रं यमलोकं गमिष्यावः।" "तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा, अहं वदिष्यामि—'धर्मराजः मां क्षमेत; एतौ मातरं पितरं च धारयतु।'" "स धर्मात्मा, कीर्तिमान्, लोकपालः, ममादृशस्य एकं भयविनाशकं वरं दद्यात्।" "यथा त्वं, पुत्र, निर्दोषः, पापकारिणा मया हतः, तेन सत्येन त्वं युद्धे पतितैः वीरैः प्राप्तं लोकं शीघ्रं गच्छ।" "यः वीरः शत्रुमुखे न पलायते, युद्धे पतित्वा यं परमं स्थानं गच्छन्ति, तत्र गच्छ, पुत्र।" "सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, दुन्धुमारः ये प्राप्तवन्तः, तं स्थानं गच्छ, पुत्र।" "ये धर्मात्मानः, स्वाध्यायनिष्ठाः, भूमिदातारः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतधारिणः, तैः प्राप्तं स्थानं गच्छ।" एवं तेन महर्षिणा, शोकार्तया पत्नी च, पुत्रे विलपतः, अहं तत्र स्थित्वा, तद् दुःखदर्शनं दृष्टवान्।