तत्र अहम् तयोः पितरौ दृष्टवान्, वृद्धौ, अन्धौ, अशक्तौ च, छिन्नपक्षौ इव द्वौ पक्षिणौ। तौ तत्र उपविष्टौ, चलितुम् अशक्तौ, पुत्रकथाभिः कालं यापयन्तौ, मया कारणेन निराशौ, अनाथवत् शोकार्तौ च स्थितौ। तयोः मनांसि शोकाभिभूतानि, हृदयानि भयकम्पितानि च; अहम् तं तपोवनं प्राप्तवान्, पुनः गाढशोकग्रस्तः अभवम्। मम पादशब्दं श्रुत्वा सः महर्षिः अवदत्—"किं विलम्बसे पुत्र? शीघ्रं जलम् आनय।" पुनः सः उवाच—"येन कारणेन त्वम् जले क्रीडसि, वत्स, तव माता त्वाम् उद्विग्ना; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" "यदि त्वया वा मया वा किञ्चित् दुष्कृतं कृतम्, पुत्र, त्वम् तपःनिष्ठः सन्, तं दोषं हृदि मा धारय।" "त्वमेव अनाथानां शरणम्, अन्धानां नेत्रे च; अस्माकं प्राणा त्वयि निबद्धाः; किं न किंचित् अपि भाषसे?" तं मुनिम् दृष्ट्वा अहम् कम्पमानः, भीतः, काकुश्रुत्या अस्पष्टया वाचा अवदं। मनः स्थिरीकृत्य, वाक्शक्तिम् आलम्ब्य, तस्य पुत्रस्य महान् विपत्तिः यथा जाता, तद् आख्यम् अकथयम्। "अहं क्षत्रियः, दशरथः नाम्ना, न तव पुत्रः, महात्मन्; स्वकृतकर्मणा दुःखम् इदम् प्राप्तः, सत्पुरुषैः तिरस्कृतः।" "भगवन्, अहम् शरं गृहीत्वा, सरय्वाः तटे मृगयार्थम् आगतः; किमपि पशुम् जलपानार्थम् आगतम्, हस्तिनं वा, इति मन्यमानः।" "तदा घटशब्दं जलस्य पूरणे श्रुत्वा, हस्तिनम् इति ज्ञात्वा, शरं सन्धाय विससर्ज।" "नदीतीरे गत्वा, शरेण हृदि विद्धम्, मृतम् तपस्विनम् भूमौ शयानम् अपश्यम्।" "भगवन्, शब्दं श्रुत्वा हस्तिनम् हन्तुं मतिम् कृत्वा, आयसशरं जले विससर्जम्; तेन तव पुत्रः निहतः।" "ततः तस्य वचनेन क्लेशितस्य, शीघ्रं शरं तस्य प्राणस्थलात् उद्धृतवान्।" "शरं निष्कृष्य, सः तत्रैव स्वर्गम् अगच्छत्; युवां च, भगवन्तौ, अन्धौ, पुत्रशोकात् विलपन्तौ, तस्य दुःखम् अपश्यताम्।" "अजानन् मया तव पुत्रः सहसा हतः; यथा जातम्, शेषे किंचित् अस्ति चेत्, मुनिः मां क्षमेत।" एवं तानि क्रूराणि वचनानि श्रुत्वा, दीर्घनिःश्वसितः, शोकसम्भ्रान्तः, सः महर्षिः, तं तीव्रं शोकम् न निगृह्णाति स्म। सः अश्रुपूर्णमुखः, दीर्घनिःश्वसितः, शोकक्लिष्टः, तेजस्वी महात्मा, मां अञ्जलिपुटं स्थितम् इत्येवम् अवदत्—"राजन्, यदि त्वम् स्वयम् एषं पापकर्म अकथयः न स्यात्, तदा तव शिरः शतसहस्रधा भिन्नम् अभविष्यत्।" "राजन्, वने वसतः ब्राह्मणस्य वधः, विशेषतः क्षत्रियेण, चेतनया कृतः, तदा साक्षात् इन्द्रोऽपि पतितः स्यात्।" "तपोनिष्ठस्य ब्रह्मचारिणः चेतनया शस्त्रप्रयोगे, सप्तधा शिरः विदीर्यते।" "अज्ञानात् त्वया कृतम् इति जीवसि; अन्यथा अद्य रघुवंशः नाशितः स्यात्, कथं त्वम् तिष्ठेयः?" "राजन्, अस्मान् तस्मिन् स्थले नय; अद्य वयं पुत्रम् अन्तिमदर्शनाय द्रष्टुम् इच्छामः।" तत्र सः रक्तवसानः, चर्मवसनविक्षिप्तः, भूमौ अचेतनः शयानः, धर्मलोकम् गतः। ततः अहम्, एकाकी, तौ दुःखितौ तस्मिन् स्थले अनयम्; मुनिं च तस्य भार्यां च पुत्रस्पर्शाय उपनिन्ये। तौ तपस्विनौ, पुत्रम् उपगम्य, स्पृष्ट्वा, तस्य शरीरे पतितौ; तदा तस्य पिता इदं वचनम् अवदत्— "कच्चित् अहम् तव प्रियः, पुत्र? एषा तव माता, धर्मज्ञ; किं मां न परिष्वजसे, स्निग्धस्वरेण वद।" "कः सः मधुरवाणी, वेदपाठं वा अन्यं वा शास्त्रं, विशेषतः रात्रौ, मम हृदयं स्पृशन्, अहम् श्रोष्यामि?" "कः सन्ध्योपासनं कृत्वा, स्नात्वा, हविर्दत्त्वा, दुःखशोकसन्तप्तं मां, पुत्रशोकात् भीतम्, प्रशंसयिष्यति?" "कः मूलानि, कन्दानि, फलानि च आनयित्वा, अनाथं, अनाश्रयं, अतिथिवत् मां भोजयिष्यति?" "कथं, पुत्र, अहम् अन्धां, वृद्धां, तपस्विनीं तव मातरं, दुःखितां, पुत्रस्नेहविहीनां, पालयिष्यामि?" "मा गच्छ, मा याहि, पुत्र, यमसदनं; श्वः जनन्या सह मया सह गमिष्यसि।" "आवां दुःखार्तौ, अनाथौ, कृपणौ वने, त्वया विना शीघ्रं यमक्षयं गमिष्यावः।" "तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा, अहम् एतद् वदिष्यामि—'धर्मराजः मां क्षमेत, एतान् पितरौ मम पोषयेत्।'" "स धर्मात्मा, तेजस्वी, लोकपालः, मम कृपणस्य, एकं निर्भयदानं दद्यात्।" "यथा त्वम्, पुत्र, निर्दोषः, पापकर्मणा हतः, तेन सत्येन, शीघ्रं तान् लोकान् गच्छ, ये योधैः रणाङ्गणे पतितैः प्राप्यन्ते।" "गच्छ, पुत्र, तं परमं पदं, यं वीराः, युद्धे न पलायमानाः, शत्रुम् प्रति पतिताः, प्राप्नुवन्ति।" "गच्छ, पुत्र, तं लोकं, यं सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारश्च प्राप्तवन्तः।