सर्वं तत्त्वेन श्रूयताम्। यदा स तत्र शयाने, शोकविह्वलः, अधोमुखः स्थितः, अहं तस्य शरीरेण बाणं निष्क्रान्तवान्। तदनन्तरं, जलसिक्तशरीरेण, हृदयव्रणेन सततं व्यथितः, स दुःखितः सरेयूतीरे शयाने दृष्ट्वा, प्रियं तं विलपित्वा अहं पुनः दुःखमगच्छम्। अयोध्याकाण्डस्य चतुशष्टितमः सर्गः, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अधुनैव श्रूयताम्। तस्य महर्षेः अन्यायेन हननं स्मरन्, धर्मात्मा राघवः कौशल्याम् पुनः उवाच। अज्ञानतः कृतं महापापं मया, मोहितेन्द्रियः, एकाकी स्थित्वा, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयन्। ततः शुद्धोदकेन पूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, उक्तमार्गं अनुसृत्य तस्य आश्रमं गच्छन्। तत्र तस्य पितरौ वृद्धौ, अन्धौ, अशक्तौ, छिन्नपक्षयोरिव द्वयोरुपप्लुतौ ददर्श। निष्क्रियौ तत्र उपविष्टौ, तं पुत्रं कथयन्तौ, मया निराशौ, अनाथाविव दुःखितौ। शोकाभिभूतचित्तौ, भयकम्पितहृदयौ, तदाश्रमं गत्वा पुनः दुःखेन अभिभूतः अभवम्। मम पदशब्दं श्रुत्वा, महर्षिः उवाच—"किं विलम्बः पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" "यद्यपि जलक्रीडायाम् किञ्चित् विलम्बः, तव माता चिन्तिता, शीघ्रं आश्रमं आगच्छ।" "यदि मया वा तव मातृवा किञ्चित् अपराधः कृतः, पुत्र, त्वं तपस्वी, तं हृदये न धारयेत्।" "त्वं अनाथानां शरणं, अन्धानां नेत्रम्; अस्माकं जीवितं त्वयि स्थितम्; किं न किंचित् वदसि?" तं महर्षिं दृष्ट्वा, कम्पमानः, भयभीतः, अस्पष्टया कण्ठेन, अहं वचनं उवाचम्। मनः स्थिरं कृत्वा, बलं संहृत्य, तस्य पुत्रस्य महान् अनर्थः यः घटितः तं निवेदितवान्। "अहं क्षत्रियः, दशरथः नाम, न तव पुत्रः, महात्मन्; स्वकर्मणः परिणामेन, दुःखितः, सत्पुरुषैः तिरस्कृतः, अत्र आगतः।" "भगवन्, धनुः गृहीत्वा सरेयूतीरे गच्छन्, मृगशिकारार्थम्, जलपानायागतं पशुं, गजं इति मन्ये।" "ततः कुम्भस्य पूरणशब्दं श्रुत्वा, गज इति मन्ये, तत्र बाणं सन्दर्शितवान्।" "नदीतीरे गत्वा, तपस्विनं भूमौ शयानं, हृदयविद्धं, मृतं दृष्ट्वा।" "भगवन्, शब्दं श्रुत्वा, गजवधाय बाणं जलं सन्दर्शितवान्; तेन तव पुत्रः हतः।" "तस्य वचनात्, दुःखितस्य, शीघ्रं बाणं हृदयात् निष्क्रान्तवान्।" "बाणं निष्क्रान्त्वा, स तत्रैव स्वर्गं प्राप्तवान्; यूयं अन्धौ, शोकसन्तप्तौ, तं विलपन्तौ।" "अज्ञानतः तव पुत्रः मया आघातितः; यथासम्भवम्, शेषं, महर्षिः मम क्षमां प्रदद्यात्।" तद् क्रूरं वचनं श्रुत्वा, दीर्घश्वासः, शोकाभिभूतः, महर्षिः तं दुःखं न शमयितुं शक्तः। अश्रुपूर्णमुखः, दीर्घश्वासः, दुःखेन क्लान्तः, तेजस्वी महर्षिः, अहं अञ्जलिं कृत्वा स्थितः, तं उवाच— "यदि त्वं स्वयम् एतत् पापं मम न निवेदितवान्, राजन्, तव शिरः तत्क्षणात् शतसहस्रधा विदीर्येत्।" "राजन्, वनवासिनः हत्या, विशेषतः क्षत्रियेन, यदि जानन् कृतम्, तदा इन्द्रः अपि पतितः स्यात्।" "तपस्विनः ब्रह्मचारिणः प्रति, यदि जानन् शस्त्रं विमोचितम्, तदा शिरः सप्तधा विदीर्येत्।" "अज्ञानतः कृतम्, अतः जीवसि; अन्यथा रघुवंशः नष्टः स्यात्; कथं त्वं स्थितः?" "राजन्, अस्मान् तं स्थलं नय; अद्य वयं पुत्रं अन्तिमदर्शनाय द्रष्टुम् इच्छामः।" तस्य रक्तवस्त्रं, मृगचर्मं, भूमौ शयानं, तं धर्मलोकं गतं दृष्ट्वा। ततः अहं, दुःखितौ तौ, तं स्थानं नीतवान्; महर्षिं तस्य पत्नीं च पुत्रस्पर्शाय अनुमोदितवान्। तौ तपस्विनौ, पुत्रम् स्पृशित्वा, तस्य शरीरे पतितौ; तदा तस्य पिता इदं वचनं उवाच— "किं नाहं तव प्रियः, पुत्र? तव मातरं पश्य, धर्मात्मन्; किं न सा त्वया आलिङ्गिता, सौम्यवाच पुत्र? वद।" "किं नाहं तव प्रियः, पुत्र? तव मातरं पश्य, धर्मात्मन्; किं न सा त्वया आलिङ्गिता, सौम्यवाच पुत्र? वद।" "यस्य मधुरं वचनं, वेदपाठं वा, अन्यं शिक्षां वा, विशेषतः रात्रौ, अहं श्रोष्यामि, हृदयस्पर्शं?" "यः सायं विधिवत् स्नात्वा, हविर्दत्त्वा, मम स्तुतिं करिष्यति, शोकभीतस्य पुत्रस्य चिन्तया?" "यः मूलानि, कन्दानि, फलानि आनयित्वा, अनाथाय, अतिथिवत्, मम भोजनं दास्यति?" "कथं, पुत्र, तव अन्धाय वृद्धाय तपस्विन्यै मातरं, दुःखिता, पुत्रविहीनां, अहं पालयिष्यामि?" "मा गच्छ, पुत्र, यमलोकं; श्वः मातृसहितः मया सह गमिष्यसि।" इत्येवम् तस्य दुःखमयी कथा, शोकविह्वलानां तपस्विनां, पुत्रवियोगेन, दशरथस्य अज्ञानपापेन, तत्र सरेयूतीरे व्यप्यते।