तदा मुनिपुत्रः तेन दुःखेन क्लिश्यमानः, दुर्बलः, शोकसम्भ्रान्तचित्तः, मम हृदि व्याप्तं चिन्ताजनितं दुःखं तत्रैव दृष्टवान्। स दुःखार्तः, महतीनां क्लेशानां वेगेन पीडितः, शरीरस्य सर्वेषांाङ्गानां विकारैः पीड्यमानः, मृत्युसन्निकर्षमुपगम्य, मम समीपे सान्तापेन व्याहरत्। स दुःखेन, शोकसम्भ्रान्तः, मम प्रति एवमुवाच—"धैर्येण मनः स्थिरीकृत्य, हे राजन्, त्वया यद्ब्राह्मणहत्या-पापं कृतं, तत् हृदयात् निष्कासय।" ततः स पुनरुवाच—"नाहं ब्राह्मणोऽस्मि, राजन्, तस्मात् त्वं न चिन्तां कुर्याः; शूद्र्यामातुः, वैश्यपितुः जातः अहं, भूमिपते।" स एवं कठिनेन वचसा, बाणेन हृतप्राणकूटः, कम्पमानः, भूमौ निषण्णः, शरीरस्य कम्पनैः पीडितः। स भूमौ सन्नम्य, अहं तस्य शरीरात् बाणं निष्कर्षितवान्। ततोऽहं तं वारिणा सिक्ताङ्गं, सततव्रणपीडितं, कृच्छ्रात् विलपन्तं, सरयूनदीतीरे शयानं, दुःखार्तं दृष्टवान्। शृणु, अयोध्याकाण्डस्य चतुःषष्टितमं सर्गं वाल्मीकि-रामायणे महात्मनि। तस्य महर्षेः अन्यायेन वधं स्मरन्, धर्मात्मा राघवः कौसल्यां पुनरुवाच। अहं तदा, अज्ञानात् तं महापापं कृत्वा, विमूढेन्द्रियः, एकाकी स्थित्वा, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयन्। ततः शुद्धोदकेन पूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, मुनिवासमुपसृत्य, तेन मार्गेण यथोक्तं गतवान्। तत्र तस्य पितरौ, वृद्धौ, अन्धौ, अशक्तौ, छिन्नपक्षयोरिव द्वौ पक्षिणौ, दृष्टवान्। तौ तत्रैव उपविष्टौ, गताशां मयैव कारणेन, अनाथवत् दुःखितौ, पुत्रकथाभिः कालं नयन्तौ। शोकविह्वलचित्तौ, भयकम्पितहृदये, अहं तं आश्रमं प्राप्य, पुनः गाढशोकग्रस्तः अभवम्। तदा मम पदशब्दं श्रुत्वा, स मुनिः उवाच—"कस्मात् विलम्बसे पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" "येनापि कारणेन त्वं जलक्रीडां कृतवान्, तव माता त्वाम् उद्विग्ना; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" "यदि त्वया वा मया वा किञ्चिद् दुष्कृतं कृतं, तपोधन, त्वं न स्मर।" "त्वं अनाथानां शरणं, अन्धयोः नेत्रे; अस्माकं प्राणाः त्वयि स्थिताः; किमर्थं न किंचिदपि भाषसे?" तं मुनिं दृष्ट्वा, अहं कम्पमानः, भीतः, कण्ठगद्गदया वाचा तस्मै अवदं। ततो मनः स्थिरीकृत्य, साहसं कृत्वा, यद्बाधितं तस्य पुत्रस्य, तत् तस्मै निवेदितवान्। "क्षत्रियोऽहं, दशरथो नाम, न तव पुत्रः, महात्मन्; कर्मणा स्वेन दुःखमेतत् प्राप्य, साधुभिरवज्ञातः आगतः।" "भगवन्, अहं धनुष्करः सरयूनदीतीरं गतः, मृगव्येच्छया, हस्त्यागतं इति मत्वा।" "तत्र कुम्भस्य पूरणशब्दं श्रुत्वा, हस्तीति मन्ये, तत्र बाणं सन्धाय निष्क्षिप्तवान्।" "नदीतीरे गत्वा, मुनिं भूमौ शयानं, हृतहृदयम्, मम बाणेन विद्धम्, मृतम् अपश्यम्।" "भगवन्, शब्दं श्रुत्वा, हस्तिवधाय, आयसं बाणं जलं प्रति सन्धाय मुमोचम्; तेन तव पुत्रः हतः।" "ततः तेनैव उक्तेन वचनेन, स पीडितः, अहं शीघ्रं तस्य प्राणकूटात् बाणं निष्कर्षितवान्।" "बाणेन निष्कृष्टेन, स तत्रैव स्वर्गं गतः; युवां, भगवती, अन्धौ, तं पुत्रं विलपन्तौ, शोकेन पीडितौ।" "अज्ञानात् तव पुत्रः मया हतः; यथावृत्तं, शेषं यत्, मुनिः मयि अनुकम्पां कुर्यात्।" एवं तु तानि क्रूराणि वचनानि श्रुत्वा, दीर्घनिःश्वासः, शोकदग्धः, मुनिः तं महाशोकं नेगृह्णीत। स अश्रुपूर्णमुखः, दीर्घनिःश्वासः, दुःखार्तः, महातेजाः मुनिः, अहं कृताञ्जलिं स्थितं प्रति इदं वचनमुवाच—"यदि त्वं एतत् पापं मयि न स्वयमेव उक्तवान्, राजन्, तव शिरः तत्क्षणमेव शतसहस्रधा विदीर्णं स्यात्।" "राजन्, वने वसतः वधः, विशेषतः क्षत्रियेण, यथाज्ञातं कृतः, इन्द्रमपि पातयेत्।" "तपसा स्थितस्य ब्रह्मचारिणः, यथाज्ञातं शस्त्रं सन्धाय, सप्तधा शिरः विदीर्यते।" "अज्ञानात् कृतं तु, तस्मात् जीवसि; अन्यथा अद्य रघुवंशः नश्येत्, कथं त्वं स्थातुमर्हसि?" "त्वं नः तं देशं नय, राजन्," इति स मम उक्तवान्; "अद्य वयं पुत्रं द्रष्टुमिच्छामः।" तस्य रक्तलिप्तं शरीरं, चर्मवसनं विक्षिप्तम्, भूमौ मूर्च्छितम्, धर्मलोकगतं दृष्ट्वा। अहं तौ दुःखार्तौ तत्र एकाकी नीत्वा, मुनिं च तस्य भार्यां च पुत्रस्पर्शनाय उपनयम्। तौ तापसौ पुत्रं स्पृष्ट्वा, शरीरमुपगम्य, पतित्वा, तस्य पिता इदं वचनमुवाच— "किं नु त्वं मम प्रियः नासि, पुत्र? पश्य मातरं तव, धर्मात्मन्; किमर्थं नालिङ्गसि ताम्, मृदुस्वर, वद।" "किं नु त्वं मम प्रियः नासि, पुत्र? पश्य मातरं तव, धर्मात्मन्; किमर्थं नालिङ्गसि ताम्, मृदुस्वर, वद।" एवं तेषु दुःखपूर्णेषु क्षणेषु, दशरथः स्वकृतदोषं, मुनिपुत्रस्य च अनायासवधं, कौसल्यां प्रति शोकसम्भ्रान्तः निवेदयत्।