रामः कथयति—यद्यपि स जानाति, किं करोतु? स शक्तिहीनः, चलितुं न समर्थः, यथा एकं वृक्षं छिन्नं वृक्षं रक्षितुं न शक्नोति। ततः स पुत्रं राघवं शीघ्रं गन्तुं प्रेषयति—त्वं स्वयमेव पितरं गत्वा वक्तव्यं, तस्य कोपः त्वां वनाग्निवत् न दहतु। एष एव मार्गः, राजन्, यः पितुः आश्रमं प्रति नयति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, न चेत् स कोपितः त्वां शप्तुं शक्नोति। तस्य जीवितस्थानं तीक्ष्णं बाणं निष्क्रान्तुं याचति—राजन्, एष बाणः मम प्राणवायुः निवारयति, यथा मृदुशैलः नदीतीरे जलं निवारयति। यदि अहं बाणेन विव्याधः तिष्ठामि, तदा दुःखेन जीवामि; यदि निष्क्रान्तः, तदा म्रियामि। इति चिन्तया अहं व्याकुलः तस्य बाणं निष्क्रान्तुं उद्युक्तः। तस्मिन्नेव काले, मुनिपुत्रः दुःखेन क्लिष्टः, दुर्बलः, शोकसम्भ्रान्तः, मम हृदयस्य चिन्तां दृष्टवान्। स दुःखार्तः, महतीं पीडां प्राप्य, मम समीपे अन्त्यकालं प्राप्तः, अशक्ताङ्गः, व्यथितः, अत्यन्तदुःखेन वदति। स राजानं प्रति वदति—मम मनः धैर्ये स्थिरं करोमि; त्वं ब्रह्महत्यापापं हृदयात् निष्क्रान्तुं कुरु। अहं ब्राह्मणः नास्मि, राजन्; अतः तव मनः न व्यग्रं भवतु; अहं शूद्र्याम् माता, वैश्येन पिता जातः, भूमिपते। इति स दुःखेन, बाणेन हृदयविद्धः, पृथिव्यां कम्पमानः, विव्याधः, वाक्यं कष्टेन उवाच। स शयाने, नम्रः, तस्य शरीरे बाणं निष्क्रान्तवान्। तदनन्तरं, जलसिक्तशरीरेण विलपन्, हृदयव्रणदुःखेन क्रन्दन्, अहं तं सरयूतटे शयानं दीनं दृष्टवान्। शृणु, अयोध्याकाण्डस्य चतुर्षष्टितमं सर्गं वाल्मीकि-रामायणस्य पुण्यस्य। तत्र, तं महर्षिं अन्यायेन हतं विलपन्, धर्मात्मा राघवः पुनः कौसल्यां प्रति वदति। अज्ञानात् तं महापापं कृतवान्, मम इन्द्रियाणि मोहितानि, एकाकी स्थितः, किं शुभं स्यात् इति विचिन्तयन्। ततः शुद्धजलपूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, उक्तमार्गं अनुसृत्य तस्य आश्रमं गच्छामि। तत्र तयोः पितरौ दृष्टवान्—ज्येष्ठौ, अन्धौ, अशक्तौ, यथा पक्षच्छिन्नौ द्वौ पक्षिणौ। तावच स्थिता, चलितुं न शक्ता, पुत्रकथाभिः कालं यापयन्ति, मया आशाहीनौ, अनाथवत् दुःखिता। तयोः मनः शोकसम्भ्रान्तम्, हृदयं भयेन कम्पितम्; अहं तस्मिन आश्रमे पुनः दुःखेन आक्रान्तः। मम पदनिनादं श्रुत्वा, मुनिः वदति—"किं विलम्बः, पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" "येन कारणेन त्वं जलक्रीडायाम् स्थितः, पुत्र, तव माता त्वां चिन्तयति; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" "यदि माता वा अहं वा किञ्चित् दुष्कृतं कृतवन्तौ, पुत्र, त्वं तपस्वी, हृदयेन न धारय।" "त्वं अनाथानां आश्रयः, अन्धानां नेत्रः; अस्माकं जीवितं त्वयि स्थितम्; किं न वदसि, किञ्चित् अपि?" मुनिं दृष्ट्वा, अहं कम्पमानः, भयभीतः, अस्पष्टया कण्ठ्या वाचा वदामि। मनः स्थिरं कृत्वा, वाक्यं वक्तुं शक्तिम् आलभ्य, तस्य पुत्रस्य दुःखं मुनये निवेदितवान्। "अहं क्षत्रियः, दशरथः नाम, तव पुत्रः नास्मि, महात्मन्; मम कर्मणः परिणामेन, दुःखं प्राप्तः, साधुभिः निन्दितः।" "भगवन्, अहं सरयूतटे धनुष्मान् गच्छन्, मृगं वा गजं जलं पीत्वा आगतम् इति चिन्तयन्।" "तत्र कुम्भस्य जलध्वनिः श्रुतः; गजमिव चिन्तयन्, बाणेन तं आघातितवान्।" "नदीतीरे गत्वा, तपस्विनं भूमौ शयानं दृष्टवान्, हृदयविद्धं, मृतं।" "भगवन्, ध्वनिः श्रुत्वा, गजवधाय इरनमयम् बाणम् जलं प्रति सन्दर्शितवान्; तेन तव पुत्रः हतः।" "ततः तस्य वाक्यं श्रुत्वा, दुःखितं, शीघ्रं तस्य जीवितस्थानं बाणं निष्क्रान्तवान्।" "तस्मिन बाणे निष्क्रान्ते, स तत्रैव स्वर्गं गतः; युवां अन्धौ, दुःखिता, तं पुत्रं विलपथः।" "अज्ञानात् तव पुत्रः मया हतः; यथासम्भवम्, शेषं, मुनिः मम कृपां करोतु।" तत् क्रूरं वाक्यं श्रुत्वा, दीर्घनिश्वासं कृत्वा, शोकदग्धः, मुनिः तीव्रं शोकं निग्रहितुं न शशाक। तस्य वदनं अश्रुपूरितम्, दीर्घनिश्वासः, शोकविह्वलः, महात्मा, तेजस्वी, अहं अञ्जलिं कृत्वा स्थितस्य प्रति वदति। "यदि त्वं स्वयमेव एतत् पापं मम न सूचयेत्, राजन्, तव शिरः तत्क्षणं शतसहस्रधा विदारितं स्यात्।" "राजन्, वनवासिनं वधः, विशेषतः क्षत्रियेण, यदि जानाति, इन्द्रः अपि तस्मात् पतितः स्यात्।" "तपस्विनः ब्रह्मचरिणः प्रति, यदि जानाति अस्त्रं सन्दर्शितं, शिरः सप्तधा विदारितं स्यात्।" "किन्तु अज्ञानात् कृतं, अतः त्वं जीवसि; अन्यथा, रघुवंशः अद्य विनष्टः स्यात्—कथं त्वं स्थितः?" "राजन्, अस्मान् तं स्थानं प्रति नय; अद्य वयं पुत्रं अन्तिमदर्शनं कर्तुम् इच्छामः।" इति एषा कथा तेनैव शोकपूर्णा, धर्मेन, सत्येन, दुःखेन च, वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे वर्णिता।