राजा दशरथः वनवासे स्थितस्य तपस्विनः कुमारस्य वधेन सन्तप्तः तस्य समीपे गतः। तदा कुमारः व्यथितः, रक्तसिक्तः, दुःखसन्तप्तः, दशरथं राजानमिदं सान्त्वनया प्रष्टवान्— "हे राजन्, वनमध्ये निवसतः मम किमपि दोषं न कृतवान्, यत् त्वं निजकार्याय जलं गृहीत्वा मां बाणेन हतवान्?" तस्य बाणेन हृदयदेशे आहतस्य, "एतस्मिन्नेव क्षणे, मम दृष्टिहीनौ वृद्धौ माता पिता च, बाणाघातेन मृतवतौ जातौ," इत्युक्तवान्। सः कुमारः पुनरुवाच— "दृढहीनौ दृष्टिहीनौ च तौ जनकौ, दीर्घकालं तृषार्तौ, क्रूरं प्रतीक्षायाः तापं सहन्तौ, मम प्रतीक्षां कुर्वन्ति। तपस्याः वा विद्यायाः वा फलमस्ति न, यतः पिता न जानाति यदहं भूमौ पतितः। यदि जानाति, किं कर्तुं शक्नोति? सः शक्तिहीनः, यथा वृक्षः वृक्षं छिद्यमानं रक्षitum न शक्नोति।" कुमारः दशरथं प्रति पुनरुवाच— "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, मम पितरं स्वयमेव वद। तस्य कोपः वनाग्निवत् त्वां न दहत्विति। एष एव मार्गः, हे राजन्, यः मम पितुः आश्रमं प्रति नयति। तत्र गत्वा तं प्रशमय, अन्यथा सः क्रुद्धः त्वां शापं दास्यति।" ततः कुमारः निवेदनं कृतवान्— "हे राजन्, तीक्ष्णं बाणं हृदयदेशात् निष्कासय, यतो मम प्राणो बाध्यते, यथा सलिलतीरे मृदुस्तूपः जलं निवारयति। यदि बाणेन आहतः स्थास्यामि, दुःखं सहिष्यामि; यदि निष्कास्यति, म्रियामि। इति चिन्तयित्वा त्वं बाणं निष्कासयितुम् उद्धतवान्।" तस्य दुःखसन्तप्तस्य कुमारस्य चिन्तायाः दशरथः तदा अवलोकयामास। कुमारः दुःखेन व्याकुलः, शोकातुरः, मरणसमीपे, दशरथं प्रति व्यथितया वाचा उवाच— "मम मनः धैर्ये स्थिरयामि, हे राजन्; त्वं ब्रह्महत्यापापं हृदयात् अपाकुरु।" पुनः सः उवाच— "हे राजन्, अहं ब्राह्मणः नास्मि; अतः तव मनः न व्यथितं भवतु। मम माता शूद्रजा, पिता वैश्यः।" एवं कठिनया वाचा, बाणेन हृदयदेशे आहतः, सः भूमौ कम्पमानः, विकम्पमानः, मम समक्षे पतितः। तस्य भूमौ नतम् अवस्थायाः दशरथः बाणं निष्कासितवान्। तस्य शरीरं जलसिक्तं, शोकविह्वलः, हृदयव्रणेन पीडितः, सरयूतटे शोकसन्तप्तं कुमारं दृष्टवान्। इदानीं श्रीवाल्मीकि रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य चतुर्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा धर्मात्मा राघवः तस्य महर्षेः कुमारस्य अन्यायवधेन शोकसन्तप्तः कौसल्यायाः पुनः उक्तवान्। अज्ञानात् महापापं कृत्वा, मम इन्द्रियाणि मोहितानि, एकाकी स्थितः, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयामास। ततः दशरथः शुद्धजलपूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, तेन मार्गेण यथोक्तं, तस्य आश्रमं प्रति गतः। तत्र तस्य पितरौ वृद्धौ, दृष्टिहीनौ, शक्तिहीनौ, छिन्नपक्षौ पक्षिणौ इव, दृष्टवान्। तौ उपविश्य, गताश्रयौ, पुत्रवृत्तान्तैः कालं यापयामासतु, मम कारणात् निराशौ, अनाथौ इव। तयोः मनः शोकात् आक्रान्तम्, हृदयम् भयात् कम्पितम्; तस्य आश्रमं प्राप्तः दशरथः पुनः गहनं शोकं प्राप्नोत्। तस्य पादशब्दं श्रुत्वा, महर्षिः उवाच— "किं विलम्बितः, पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" पुनः उवाच— "येन कारणेन त्वं जलक्रीडायां रमसे, प्रियपुत्र, तव माता त्वां चिन्तयति। शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" पुनः पितरौ उचतु— "यदि मम वा तव मातुः किञ्चित् दोषः जातः, पुत्र, त्वं तपस्वी, तं हृदयेन मा धारय।" "त्वं अनाथानां आश्रयः, दृष्टिहीनानां नेत्रः; आवयोः जीवितं त्वयि स्थितम्। किं न वदसि, किञ्चित् अपि?" तं महर्षिं दृष्ट्वा, दशरथः कम्पमानः, भीतः, अस्पष्टया वाचा उक्तवान्। मनः स्थिरयित्वा, बलं सञ्चिन्त्य, तस्य पुत्रस्य दुःखदुःखं निवेदितवान्— "अहं क्षत्रियः, दशरथः नाम, न तव पुत्रः, महात्मन्। स्वकृत्येन दुःखं प्राप्य, साधुभिः निन्दितः अत्र आगतः।" "भगवन्, अहं सरयूतटे धनुः गृहीत्वा, मृगशिकाराय गतः, जलं पिबन्तं मृगं वा गजं इति चिन्तयित्वा।" "तत्र कुम्भस्य शब्दं जलमध्ये श्रुत्वा, गजमिति मन्ये, बाणं सन्दर्शितवान्।" "ततः नदीतीरे, बाणेन हृदयदेशे आहतम्, भूमौ पतितम् तपस्विनं दृष्टवान्।" "भगवन्, शब्दं श्रुत्वा, गजं हन्तुम् उद्दिश्य, आयसं बाणं जलमध्ये सन्दर्शितवान्; तेन तव पुत्रः हतः।" "ततः तस्य वचनेन, सः दुःखितः, शीघ्रं बाणं हृदयदेशात् निष्कासितवान्।" "बाणं निष्कास्य, सः ततः स्वर्गं प्राप्तवान्; तौ दृष्टिहीनौ पितरौ, शोकसन्तप्तौ, तस्य दुःखेन व्यथितौ।" "अज्ञानात् तव पुत्रः मया आकस्मात् आहतः; यथावृत्तम्, शेषं किं स्यात्, महर्षिः मां दयया पालयतु।" तस्य क्रूरं वचनं श्रुत्वा, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, शोकात् दग्धः, महर्षिः तं दुःखं न शमयितुम् अशक्नोत्। तस्य मुखं अश्रुभिः पूर्णम्, दीर्घनिःश्वासः, शोकात् कृशः, महातेजाः दशरथं अञ्जलिम् कृत्वा स्थितम् इदं उवाच— "यदि त्वं स्वयमेव एतत् पापं मम न निवेदितवान्, हे राजन्, तव शिरः शतसहस्रधा क्षणेन विदारितं स्यात्।" एवं दशरथस्य वनवासे तपस्विनः कुमारस्य दुःखदुःखं, तस्य पितरयोः शोकसन्तापं, तथा दशरथस्य आत्मनः पापनिवेदनं, श्रीरामायणे वाल्मीकिना अयोध्याकाण्डे वर्णितम्।