स राघवः तदा भयाकुलचित्तं मां कटाक्षेण निरीक्ष्य, तेजसा दहन्निव, कठोराणि वचनानि प्रोवाच। सः दुःखितः मम समीपे इदं वाक्यमुवाच—"हे राजन्, किमपि मया वनवासे स्थितेन त्वां किं दोषं कृतम्? त्वं स्वार्थाय जलं गृहीत्वा मां हत्वा किमर्थं कृतवान्?" इति। "एकेनैव बाणेन हृदयदेशे पतितेन मम माता च पिता च, उभौ वृद्धौ चान्धौ, निहतौ इव स्याताम्।" "नूनं तौ दुर्बलौ चान्धौ, दीर्घकालं तृषार्तौ, मम प्रतीक्षां कुर्वन्तौ, कृशां आशां बिभ्रतौ, तिष्ठतः।" "सत्यं, न तपसां फलं विद्यते, न च विद्या, यतः मम पिता न जानाति यत् अहं भूमौ पतितः।" "जानन् अपि, किं करिष्यति? सः अशक्तः, चलितुं न समर्थः, यथा वृक्षः अन्यं वृक्षं पतन्तं न रक्षति तथैव।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, मम पितरं स्वयमेव निवेदय; तस्य कोपः त्वां वनाग्निवत् न दहेत्।" "एष एव पन्थाः, राजन्, यः मम पितुः आश्रमं प्रति नयति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, न च रोषेण त्वां शप्तुं अर्हति।" "कृपाणं तीक्ष्णं बाणं मम हृदयदेशात् निष्कर्ष, राजन्; सः मम प्राणवायुम् अवरुद्धः, यथा सलिलकूलस्थः कूपः वारि रोधयति।" "यदि अहं बाणेन विद्धः स्थास्यामि, तदा दुःखमाप्नुयाम्; यदि निष्कर्ष्यते, म्रियामि; एवं चिन्तयन् त्वया बाणं निष्कर्षितुम् उद्युक्तेन।" स ऋषिपुत्रः तदा दुःखार्तः, दुर्बलः, शोकग्रस्तः, मम चिन्तां ज्ञात्वा, तस्मिन्क्षणे मां निरीक्ष्य दुःखितः। सः पीडितः, महाशोकेन संतप्तः, मम समीपे अन्तिके शयानः, मन्दं मन्दं कम्पमानः, विषण्णः, इदं वचनं सान्त्वनया प्रोवाच— "अहं धैर्येण मनः स्थिरीकरोमि, राजन्; त्वं हृद्यात् ब्रह्महत्यापापं निष्कुरु।" "नाहं ब्राह्मणः, राजन्, अतः ते मनः न शोकयतु; अहं शूद्रमातुः वैश्यपितुः जातः, भूमिपते।" इत्येवं सः कठिनेन वचसा, बाणेन हृदयदेशे विद्धः, पृथिव्यां कम्पमानः, मन्दमन्दं श्वसन्, वल्गमानः, शयानः। तस्याः प्रान्ते शयानस्य, अहं बाणं शरीरेण निष्कर्षितवान्। तदनन्तरं, सः सलिलेन सिक्तशरीरः, हृदयविदारणेन निरन्तरदुःखितः, क्रोशन्, शोकात् भूमौ शयानमिव दृष्ट्वा, सरयूतीरे, दुःखितः अभवम्। इदानीं, श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, चतुःषष्टितमः सर्गः प्रवक्ष्यामि। तस्य महर्षेः अन्यायेन वधेन शोचन्, धर्मात्मा राघवः पुनः कौसल्याम् इदं वचनं उवाच। "अज्ञानतः महत् पापं कृत्वा, मोहितेन्द्रियः, एकाकी स्थित्वा, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयामास।" ततः, सुधार्जलेन पूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, तेन पन्था येन उक्तम्, तेन आश्रमं प्रति अगच्छम्। तत्र अहं तस्य पितरौ, वृद्धौ, अन्धौ, अशक्तौ, छिन्नपक्षयुतौ द्वौ पक्षिणाविव, अपश्यम्। तौ तत्र उपविश्य, गताशां मया कारणेन, पुत्रकथाभिः कालं नयन्तौ, अनाथाविव दुःखितौ। तयोः मनः शोकात् संविग्नम्, हृदयम् उद्विग्नम्, अहं तं आश्रमं प्राप्तः, पुनः गाढशोकेन पीडितः अभवम्। मम पदशब्दं शृत्वा, सः तपस्वी उवाच—"किञ्च विलम्बसे, पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" "यद्यपि किञ्चित् सलिले क्रीडसि, वत्स, तव माता उद्विग्ना; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" "यदि किञ्चित् दोषं त्वया वा मया वा कृतम्, पुत्र, त्वं तपोधनः, तद् न हृदि धारय।" "त्वं अनाथानां शरणम्, अन्धानां नेत्रम्; अस्माकं प्राणा त्वयि संस्थिताः; किं न वदसि, किंचित्?" सः मुनिम् दृष्ट्वा, अहं कम्पमानः, भीतः, कण्ठगद्गदया वाचा अवदं। मनः स्थिरीकृत्य, वाक्यं संयम्य, तस्य पुत्रस्य महद् दारुणं व्यसनम् अवेदयम्। "अहं क्षत्रियः, दशरथः नाम, न तव पुत्रः, महात्मन्; स्वकर्मणः परिणामेन, साधुभिः गर्हितः, अस्मिन् दुःखे प्राप्तः।" "भगवन्, अहं धनुः गृहीत्वा सरयूतीरं गतः, मृगवधाय, किञ्चिद् गजः आप्लुतः इति मत्वा।" "तत्र घटस्य पूरणशब्दं शृण्वन्, गजः इति मत्वा बाणेन ताडितवान्।" "नदीतीरे गत्वा, तपस्विनं भूमौ शयानं, बाणेन हृदयदेशे विद्धं, मृतं दृष्टवान्।" "भगवन्, शब्दं श्रुत्वा, गजवधाय उद्यतः, लोहमयेन बाणेन आपः ताडितवान्; तेन तव पुत्रः हतः।" "ततः तेन स्ववचनेन पीडितेन, शीघ्रं बाणं हृदयदेशात् निष्कर्षितवान्।" "निष्कृष्टे बाणे, सः तत्रैव स्वर्गं गतः; युवां, वृद्धौ, अन्धौ, पुत्रशोकात् विलपन्तौ।" "अज्ञानतः तव पुत्रः मया हतः; यथाभूतं इदं, शेषं किं, मुनिः मे दयां करोतु।" एवं तानि क्रूराणि वचनानि श्रुत्वा, सः तपस्वी दीर्घनिःश्वसन्, शोकसंभ्रान्तः, दुःखेन विवर्णमुखः, अश्रुपूर्णलोचनः, महातेजाः, मां अञ्जलिपुटं स्थितं, दुःखार्तः, इदं वचनं उवाच।