तदा धर्मात्मा दशरथः दुःखितः, तस्य मुनिपुत्रस्य वचांसि श्रुत्वा, मनसि विषादेन परिप्लुतः, आत्मनः कृत्यं चिन्तयन्, इदम् अनुभूतवान्। सः चिन्तयति—यद् अहं कृतवान्, निष्फलं केवलं दुःखजनकं, सर्वैः निन्द्यं, यथा गुरुपत्नीं समाश्रित्य पापं कुर्यात्। न तु स्वजीवननाशः मम मनसि तावद् शोकजनकः, यथा मातापितृयोः दुःखम्, यौ मम सदृशौ। वृद्धौ तौ मातापितरौ, यौ मया दीर्घकालं पालितौ, मम वियोगे कः तौ पालयेत्? वृद्धा माता च पिता च, अहं च, सर्वे एकेन बाणेन हताः, बालकस्य अज्ञानस्य, आत्मनः स्वरूपं न जानतः। तस्य दुःखपूर्णं वाक्यं श्रुत्वा, धर्मे मनः यत्, दुःखेन विवेकेन, धनुः बाणः च मम हस्तात् भूमौ पतितौ। तस्य रात्रौ क्रन्दनं श्रुत्वा, मम मनः अत्यन्तं व्याकुलं, शोकसम्भ्रमेण सम्पूर्णं अभवत्। तत्र गत्वा, मनः शोकाकुलं, आत्मा भग्नः, सरयूनदीतीरे मृतं तपस्विनं बाणविद्धं अपश्यं। तस्य जटाः विक्षिप्ताः, कमण्डलुः स्यात् विप्रकृष्टः, रक्तेन सिक्तः शरीरः, बाणेन विद्धः पीडितः च। सः मां दृष्ट्वा, अहं भयभीतः च, मनः विक्षिप्तः, तप्ततेजसा कठोरं वाक्यम् उवाच। "राजन्, किम् मया ते दोषः कृतः, यः अहं वनवासे स्थितः, त्वं जलार्थं इच्छन् मां बाणेन हतः?" "एकेन बाणेन मम प्राणस्थानं विद्धम्, तौ अन्धौ वृद्धौ मातापितरौ, मां विना तु हतौ समौ।" "नूनं तौ दुर्बलौ अन्धौ, मां प्रतीक्ष्यन्ति, तृषार्तौ, दीर्घकालं क्रूरं आशावेदनं सहन्ति।" "तपस्याः फलं नास्ति, न च विद्यायाः, यतः पिता न जानाति, अहं भूमौ पतितः।" "यद्यपि सः जानाति, किं करिष्यति? शक्तिहीनः, गच्छितुं न समर्थः, यथा वृक्षः वृक्षं पतनं रक्षितुं न शक्नोति।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, राघव, पितरं स्वयम् वद, तस्य कोपः त्वां दग्धुम् न अर्हति, यथा अग्निः वनं दहति।" "एषः एकः मार्गः, राजन्, यः मम पितुः आश्रमं प्रति गच्छति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, कोपितः तव शापं न दद्यात्।" "राजन्, तीक्ष्णं बाणं मम प्राणस्थानात् निष्क्रान्तय, यः मम प्राणवायुः बाधते, यथा मृदुस्तूपः नदीतीरे जलं निवारयति।" "यदि बाणेन विद्धः स्थास्यामि, दुःखं प्राप्स्यामि; यदि निष्क्रान्तः, मृत्युः आगच्छति। इति मम चिन्ता आसीत्, यदा त्वं बाणं निष्क्रान्तुं उद्युक्तः।" तदा मुनिपुत्रः, दुःखार्तः, दुर्बलः, शोकसम्पीडितः, मम चिन्तायाः तं भावं अपश्यत्। सः दुःखेन, व्यथितः, मम समीपे, प्रायः अन्ते, शिथिलाङ्गः, व्यथितः, अतिदुःखेन वाक्यम् उवाच। "राजन्, धैर्येण मनः स्थिरं करोमि; ब्रह्महत्या-पापं हृदये न स्थापय।" "राजन्, अहं ब्राह्मणः न अस्मि; तव मनः न व्यग्रं भवतु; अहं शूद्र्या मातुः, वैश्यस्य पितुः जातः, भूमिपते।" इत्येवम्, बाणेन प्राणस्थानं विद्धः, कष्टेन वक्तुम्, पृथिव्यां कम्पमानः, सः व्यथितः। तदा सः भूमौ नमन्, अहं तस्य शरीरात् बाणं निष्क्रान्तवान्। तस्य शरीरं जलसिक्तं, दुःखेन रुदन्, हृदयव्रणेन पीडितः, सरयूतटे शोकार्तं तं अपश्यं। ततः, श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे चतुशष्टितमं सर्गं शृणु। धर्मात्मा राघवः, तं महर्षिं अन्यायेन हतं विलपन्, पुनः कौसल्यां प्रति वाक्यम् उवाच। अज्ञानात् महापापं कृत्वा, इन्द्रियैः मोहितः, एकाकी, तस्य पापस्य फलम् विचारयन्, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयन्। ततः, शुद्धजलपूर्णं कमण्डलुं गृहीत्वा, तेन निर्दिष्टेन मार्गेण आश्रमं प्रति गतवान्। तत्र तस्य पितरौ अपश्यं—वृद्धौ, अन्धौ, शक्तिहीनौ, यथा पक्षिणौ छिन्नपक्षौ। तौ स्थिता, गन्तुं न शक्नुतः, तस्य कथाभिः कालं यापयन्तौ, मया आशाहीनौ कृतौ, अनाथवत् दुःखितौ। तयोः मनः शोकसम्पीडितम्, हृदयम् भयेन कम्पितम्, तत्र आश्रमं प्रवेश्य, पुनः गभीरं शोकं मम मनसि अनुभूतवान्। ततः, मम पादचरणध्वनिं श्रुत्वा, मुनिः उवाच—"किम् विलम्बः, पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" "यद्यपि त्वं जलक्रीडायां विलम्बितः, तव माता चिन्तार्ता; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" "यदि किमपि दोषं मातया वा मया कृतम्, पुत्र, त्वं तपस्यायुक्तः, तं हृदये न स्थापय।" "त्वं अनाथानां शरणम्, अन्धानां नेत्रम्; तव जीवनम् अस्माकं जीवनम्; किम् न वदसि, किञ्चित् अपि?" तं मुनिं दृष्ट्वा, अहं कम्पमानः, भयभीतः, अस्पष्टया कण्ठेन वाक्यम् उवाच। मनः स्थिरं कृत्वा, बलं सञ्चिन्त्य, तस्य पुत्रस्य महान् अनर्थः यः घटितः, तं निवेदितवान्। "अहं क्षत्रियः, दशरथः नाम, तव पुत्रः न अस्मि, महात्मन्। स्वकृत्येन, सत्पुरुषैः निन्दितः, दुःखं प्राप्य आगतः।" "भगवन्, अहं सरयूतीरे धनुः गृहीत्वा, मृगयार्थं आगतः, मन्ये कश्चित् पशुः जलपानाय आगतः, सम्भवतः गजः।