तदा स तपस्वी, जटिलः वल्कलचर्मवासाः, दुःखितः स्वेन वदनवर्णेन, विषण्णया वाचा माम् उपगम्यैवोवाच—"कः मे मृत्युम् इच्छेत्, अहम् अपि जटिलः वल्कलदारी चर्मवासाः च, किं पापं मया कृतम्? कः मेन दोषः? यः कश्चन मां हन्ति, सः निष्फलम् एव कर्म करोति, स्वयमेवात्मनः अनर्थाय; सर्वैः सः निन्द्यते, यथा गुरुपत्न्याः समीपगमनम्। मम प्राणनाशात् न तावत् दुःखम् अनुभवामि, यथा मातरं पितरं च चिन्तयामि—यौ मम सदृशौ। तौ वृद्धौ मातापितरौ मया दीर्घकालम् आश्रितौ, मम विना कः तौ पालयिष्यति? वृद्धा माता च पिता च अहम् च, सर्वे एकेनैव बाणेन हताः, बालकः अपरिज्ञातात्मा एव एतत् कृतवान्।" एवं तस्य दीनवचनानि श्रुत्वा, धर्मेण स्पृश्यमानः मम हृदयम्, शोकव्याकुलः सन्, धनुः शरं च हस्तात् भूमौ पतितम्। तस्य रात्रौ विलपतः दुःखितस्य शब्दं श्रुत्वा, अहम् अपि महता शोकवेगेन संत्रस्तः अभवम्। तं देशम् उपेत्य, भग्नचेताः, दुःखेन पीडितमनाः, सरयूनदीतीरे मुनिपुत्रम् शराभिहतम् निषण्णम् अपश्यम्। तस्य जटाः विकीर्णाः, कुम्भः स्रुतोदकः, गात्रम् रक्तरञ्जितम्, शरेण विदारितः वेदनया पीडितः सः स्थितः। सः मां दृष्ट्वा, भयाकुलचेतसं, दीप्ततेजसा इव कठोरं वचनम् उक्तवान्—"राजन्, किम् अहम् अपराधं कृतवान्, येन त्वम् स्वार्थाय जलार्थी मां वनवासिनम् हतवान्?" "एकेनैव बाणेन मम प्राणसन्धाने हते, मम चक्षुष्मन्तौ वृद्धौ माता पिता च अपि हतौ इव। नूनम् तौ दुर्बलौ चान्धौ, दीर्घकालं तृषार्तौ, आशापीडया क्लिश्यमानौ, माम् प्रतीक्षेते। न हि तपसः न च विद्यायाः फलम् अस्ति, यतः पिता न वेत्ति यत् अहम् भूमौ पतितः। यदि वेद्यात् अपि, किम् करिष्यति? सः अशक्तः, अन्यतरतरुच्छेदे अन्यतरतरुः यथा न साहाय्यम् करोति। त्वं शीघ्रं गच्छ, राघव, पितरं मम निवेदय; तस्य क्रोधः त्वां वनाग्निवत् न दहयेत्। एष एव मार्गः, राजन्, मम पितुः आश्रमगमनाय; तत्र गत्वा तम् प्रशमय, अन्यथा क्रुद्धः त्वां शप्तुम् अर्हति।" "अस्य शरस्य तीक्ष्णस्य प्राणसन्धाने स्थितस्य निष्कर्षणं कुरु, राजन्; यथा सौम्यः कूपकूपः नदीतीरस्थं जलं निवारयति, एवं मम प्राणः निःसृतुम् अर्हति। शरेण विद्धः स्थास्यामि चेत्, दुःखम् अनुभवामि; निष्कृष्टे प्राणान् त्यक्ष्यामि—एषा मे चिन्ता अभवत्, यदा त्वम् शरं निष्कर्षितुम् उद्यतः।" तदा सः मुनिपुत्रः, दुःखार्तः, क्लान्तः, मम हृदि चिन्तां ज्ञात्वा, दुःखितः, व्यथितः, मृत्युसमीपगः सन्, मम समीपे इदं वचनम् अवदत्—"धैर्येण मनः स्थिरीकृत्य, राजन्, त्वं ब्रह्महत्यापापं हृदि मा कृथाः। अहम् न ब्राह्मणः, राजन्; मा ते मनः शुचम् उपगच्छतु; शूद्रामातुः वैश्यपितुः जातः अस्मि, भूमिपते।" एवं सः क्लेशेन, शरेण प्राणसन्धाने विद्धः, कम्पमानः भूमौ पपात। तत्र सः मम समीपे सन्नम्य, अहम् तस्य शरीरे शरं निष्कर्षितवान्। सः जलसिक्तगात्रः, हृदयव्रणात् निरन्तरम् पीडितः, विलप्य, सरयूनदीतीरे दुःखार्तः निषण्णः मया दृष्टः। एवम् उक्त्वा, श्रीरामः धर्मात्मा, तस्य महर्षेः अन्यायेन वधम् अनुस्मृत्य, कौसल्यायै पुनरपि दुःखार्तः वाक्यम् अब्रवीत्। तं महापापम् अज्ञानतः कृत्वा, मोहितेन्द्रियः सन्, एकाकी चिन्तयन् तिष्ठामि—कथं किञ्चित् हितं स्यात्। ततः, शुद्धोदकपूर्णं कुम्भम् आदाय, तेनैव पन्था यथा उपदिष्टम्, तस्य आश्रमम् अगच्छम्। तत्र तस्य पितरौ दृष्ट्वा—वृद्धौ, अन्धौ, अशक्तौ, छिन्नपक्षौ पक्षिणाविव। तौ स्थिरौ, न चलन्तौ, तस्य वार्तया कालं नयन्तौ, मया निराशौ, अनाथौ इव। तयोः मनः शोकग्रस्तम्, हृदयं कम्पमानम्, तस्य आश्रमम् उपेत्य पुनः दुःखेन आक्रान्तः अभवम्। मम पादशब्दम् श्रुत्वा, सः मुनिः उवाच—"कस्मात् विलम्बसे पुत्र? शीघ्रं जलम् आनय। यदि किञ्चित् त्वया जलक्रीडया विलम्बितम्, तव माता चिन्तयति; शीघ्रं आश्रमम् प्रविश। यदि त्वया वा मया वा किञ्चित् अपराधितम्, तपस्वी त्वम्, न हृदि धारय। त्वम् अनाथानाम् शरणम्, अन्धानाम् चक्षुः; अस्माकं प्राणाः त्वयि स्थिताः; किम् नु किञ्चित् वदसि?" तं मुनिं दृष्ट्वा, अहम् कम्पमानः, भीतः, कण्ठगद्गदया वाचा तम् प्रति अवदं। मनः स्थिरीकृत्य, वाक्यम् आलम्ब्य, तस्य पुत्रस्य दुःखदायकं वृत्तान्तम् निवेदितवान्—"क्षत्रियः अहम्, दशरथनामकः, न तव पुत्रः, महात्मन्; स्वकर्मणः फलतः दुःखम् उपागतः, साधुभिः निन्दितः।