मुनिः स्वस्य दुःखपूर्णं मनः व्यक्तयन्, शोकाकुलः राघवम् इदं निवेदयामास— "कथं नाम अहं, हिंसां परित्यज्य वनवासं कुर्वन्, मृगमांसाद्येन जीवनं यापनः, शस्त्रेण हन्येय?" "केन मम मृत्युः इच्छ्यते, यः जटिलः, वल्कलचर्मवसनः, किमपि दोषं न कृतवान्?" "एवं निष्फलम्, केवलं अनर्थदायकम्, सर्वैः निन्द्यं कर्म, यथा गुरुपत्नीं समीपं गच्छन्।" "मम जीवितनाशात् अधिकं, मातापितरौ मम शोकस्य कारणम्; तयोः दुःखं मम दुःखात् अधिकम्।" "यौ वृद्धौ दम्पती, मया दीर्घकालं पालितौ, मम वियोगे को तान् पालयिष्यति?" "मम वृद्धौ मातापितरौ, अहं च, एकेन बाणेन, बालकस्य अज्ञानात्, हताः।" तस्य करुणवचनानि श्रुत्वा, धर्मनिष्ठं हृदयं मम कम्पितम्, धनुः बाणः च हस्तात् भूमौ पतितौ, शोकवेगात्। रात्रौ तस्य विलपन्तं श्रुत्वा, महाशोकपरवशः, मम चित्तं व्याकुलम् अभवत्। तत्र आगत्य, विषण्णचित्तः, दुःखसन्तप्तः, सरयूतीरे मृतं तपस्विनं बाणार्तं ददर्शम्। तस्य जटाः विकीर्णाः, कमण्डलुः विपाटितः, रक्तवर्णितं शरीरम्, बाणेन विद्धः, पीडितः च। सः मां, भयाकुलं चित्तम्, दृष्ट्वा, तेजसा दग्धः इव, कठोरवचनं प्राह— "किं दोषं मया कृतम्, हे राजन्, यः वनवासं कुर्वन्, त्वं जलार्थं मम वधाय प्रवृत्तः?" "एकेन बाणेन प्राणस्थानं विद्ध्वा, मम दृष्टिहीनौ वृद्धौ मातापितरौ अपि हतौ।" "नूनं तौ दुर्बलौ दृष्टिहीनौ, तृषार्तौ, दीर्घकालं प्रतीक्षामाणौ, क्रूरं दुःखं सहन्ते।" "नास्ति तपस्याः वा विद्यायाः वा फलम्, यतः पितरौ न जानन्ति यदहं भूमौ पतितः।" "ज्ञात्वापि, किं कर्तुं शक्यं? सः शक्तिहीनः, यथा वृक्षः अन्यं वृक्षं छिद्यमानं रक्षुं न शक्नोति।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, पितरं स्वयम् वद; तस्य कोपः वनदाहवत् त्वां न दग्धुं कुर्यात्।" "एष एव पन्थाः, हे राजन्, यः मम पितुः आश्रमं प्रति यायात्; तं तुष्य, तस्य कोपात् रक्षस्व।" "कृपया तीक्ष्णं बाणं मम प्राणस्थले निष्कर्ष, यः मम प्राणवायुः बाधते, यथा सरयूतीरे मृदुशिलाः जलं निवारयन्ति।" "यदि बाणेन विद्धः स्थास्यामि, दुःखं सहिष्यामि; अपाकृत्य, म्रियामि। एष मम चिन्ता, यदा त्वं बाणं निष्कर्षितुम् उद्युक्तः।" तपस्विनः पुत्रः, दुःखार्तः, दुर्बलः, मम चित्तस्य चिन्तां ददर्श। सः व्यथितः, शोकग्रस्तः, मम प्रति दुःखपूर्णं वचनं प्राह, अंगानि शिथिलानि, मृत्युसमीपं आगतः। "धैर्येण मनः स्थापयामि, हे राजन्; ब्रह्महत्यापापं हृदयात् अपाकुरु।" "नाहं ब्राह्मणः, हे राजन्, तव मनः न व्यग्रं भवतु; शूद्र्याः मातुः, वैश्यस्य पितुः, मम जन्म, हे भूमिपते।" "एवं कठिनं वचनं उक्त्वा, बाणेन प्राणस्थले विद्धः, भूतले कम्पमानः, मृत्युग्रस्तः।" "तत्र सः झुकित्वा, अहं बाणं तस्य शरीरात् निष्कर्षितवान्।" "जलसिक्तशरीरः, हृदयव्रणात् सततं पीडितः, विलप्य, सरयूतीरे शोकग्रस्तं तम् अपश्यं।" शृणु, अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशतितमं अध्यायं वाल्मीकि-रामायणे। तं महात्मानं मुनिं अन्यायेन हतं विलप्य, धर्मनिष्ठः राघवः कौसल्यायाः पुनः उक्तवान्। "अज्ञानात् महापापं कृत्वा, मोहितेन्द्रियः, एकाकी, तस्य लाभं चिन्तयन् स्थितः।" "ततः, शुद्धजलपूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, निर्दिष्टमार्गं आश्रमं प्रति गतवान्।" "तत्र वृद्धौ, दृष्टिहीनौ, दुर्बलौ, पक्षच्छिन्नपक्षीव, तस्य पितरौ ददर्शम्।" "स्थिरं न शक्नुवन्तौ, पुत्रकथाभिः कालं यापनौ, मम कृते निराशौ, अनाथवत्।" "शोकग्रस्तचित्तौ, भयकम्पितहृदयौ, तं आश्रमं गत्वा, पुनः गहनं शोकं अनुभूयम्।" पदशब्दं श्रुत्वा, मुनिः उक्तवान्— "किमर्थं विलम्बितः, पुत्र? शीघ्रं जलं आनय।" "यद्यपि जलक्रीडया विलम्बः, तव माता चिन्तिता; शीघ्रं आश्रमं प्रविश।" "यदि कश्चित् दोषः मातुः वा मम वा, पुत्र, त्वं तपस्वी, तं हृदयात् न धारय।" "त्वं अनाथानां आश्रयः, दृष्टिहीनानां नेत्रम्; जीवनस्य आधारः; किमर्थं न किंचित् वदसि?" "मुनिं दृष्ट्वा, अहं कम्पमानः, भयाकुलः, अस्पष्टं दीनं वचनं उक्तवान्।" "मनः स्थिरं कृत्वा, दुःखदायकं पुत्रस्य विपत्तिं तस्मै निवेदितवान्।