शृणु, रामस्य वचः—स्नानस्थलेषु मृगगजादीन् हन्तुम् इच्छन्, यः कश्चित् रात्रौ नदीं प्राप्तः पशुः, तस्य पदचिह्नान्यनुसृत्य, अहम् असंयतन्द्रियः तत्रैव तिष्ठन् प्रतिपालयामि स्म। तत्र रात्रौ एकाकी धनुष्काण्डं संधाय, गूढः तृणेषु, यं कञ्चन नदीतीरमागतं मृगम् अहनम्। तदा अन्यस्य भीमस्य पशोः शब्दं निशम्य, सावधानः अभवम्; तमिस्रे घटसंनिकर्षे सलिलगतस्य कस्यचित् सञ्चलनध्वनिं शुश्रावम्। तत्रैव हस्तिनः रुतवत् शब्दं श्रुत्वा, तेजस्विनं विषसर्पतुल्यं तीक्ष्णबाणं समादाय, हस्तिनं लक्ष्यीकृत्य, तं बाणं सन्धान्य निष्क्रमितवान्। ततो अहं प्रातःकाले तस्मात् काननात् मानुषं स्पष्टं स्वरं श्रुत्वा, "हा हा" इति विलपन्तम्, बाणार्पितः कश्चन जलं पतन् अपतत्। तत्र बाणाघातेन मानुषः स्वरः अभवत्—"कथं तपस्विनं मयि अस्त्रं पतितम्?" इति। "रात्रौ अत्र एकान्ते सलिलं नेतुम् आगतः अस्मि; केन बाणेनाहतः? किमपि पापं मया कृतम्?" "मुनिवेषधरं हिंसावर्जितं वनवासिनं मां कः शस्त्रं प्रापयेत्?" "वल्कलाजिनधारिणं जटिलम् अपकारिणं कः हन्तुम् इच्छेत्?" "एषा क्रिया निष्फला, केवलं दुःखदायिनी, सर्वैः निन्द्या, यथा गुरुपत्नीं समाश्रित्य।" "न तु स्वजीवितहानौ एव दुःखं मे, किं तु मातरं पितरं च मम समशोक्यं चिन्तयामि।" "तौ वृद्धौ मया दीर्घकालं पालयितौ; मयि गच्छति, कः तौ पालयिष्यति?" "वृद्धौ माता च पिता च अहं च एकेनैव बालेन आत्मनः अज्ञानात् बाणेन हताः।" तस्य करुणस्वरं श्रुत्वा धर्मे मनः प्रवृत्तं, बाणं धनुः च भूमौ पतितम्; दुःखेन विविग्नः अभवम्। तस्य विलापनिशमनेन रात्रौ महद्व्यथया सम्परिप्लुतः, मोहग्रस्तः अभवम्। तत्र गत्वा, मनसि महतीं ग्लानिं प्राप्य, सरयूनदीतीरे बाणपीडितं तापसम् अपश्यं मृतम्। तस्य जटाः विकीर्णाः, घटः स्रुतोदकः, शरीरं रक्तदिग्धं, बाणेन विद्धं, पीडितम्। सः मां भीतमनसं पश्यन्, तेजसा दीप्तः, कटुवचनानि प्रोवाच—"हे राजन्, किमहं वनवासी किमपि पापं कृतवान् यत् त्वं स्वकार्येण सलिलं गृहीत्वा मां बाणेनाहन्?" "एकेन बाणेन मम प्राणस्थानं विद्ध्वा, वृद्धौ अन्धौ माता पिता च मम, तेनैव हतौ।" "तौ दुर्बलौ अन्धौ च, मम प्रतीक्षां कुर्वन्तौ, तीव्रतृष्णया पीड्यमानौ, दीर्घकालं दुःखमाश्रित्य, तिष्ठतः।" "नास्त्येव तपसः फलं न च विद्यायाः, यतो मे पिता न जानाति यदहमिह भूमौ पतितः।" "जानन् अपि सः किं करिष्यति? अशक्तः, न सञ्चलितुं शक्नोति, यथा वृक्षः अन्यं छिद्यमानं न रक्षति।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, पितरं मम स्वयं निवेदय; न त्वां तस्य कोपः दहति यथा दावाग्निः।" "एष एव मार्गः, राजन्, यः पितुः आश्रमं प्रति नयति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, नो चेत् कोपात् शापं दास्यति।" "बाणेन विद्धं मम प्राणस्थानम् अपाकर्ष, राजन्; यथा सलिलतीरे मन्दपर्वतः वारिं निवारयति, तथा मे प्राणः बाध्यते।" "यदि बाणेन विद्धः स्थास्यामि, दुःखेन पीडितः भविष्यामि; यदि निष्कास्यसि, म्रियामि। एषा मे चिन्ता बाणमपाकर्षणसमये।" तदा स तातस्य पुत्रः, दुःखार्तः, दुर्बलः, मम मनसि चिन्तां दृष्ट्वा, परितप्यमानः, महता क्लेशेन मम समीपे इदं व्याजहार—"धैर्येण मनः स्थिरीकरोमि, राजन्; ब्रह्महत्यापापं हृदयं ते न बाधयतु।" "नाहं ब्राह्मणः, राजन्, तस्मात् मनः न संतप्तम्; शूद्रामातुः वैश्यपितुः च जातः अस्मि, भूमिपते।" एवं सः क्लेशेन वदन्, बाणेन प्राणस्थानं विद्धः, भूमौ कम्पमानः, वेपमानः, न्यपतत्। सः भूमौ नम्रः स्थित्वा, अहं तस्य शरीरात् बाणं निष्कर्षितवान्। जलक्लिन्नशरीरः सः, हृदयव्रणात् सततदुःखेन विलपन्, सरयूनदीतीरे शयानं तम् अपश्यम्, दुःखार्तम्। एवं दारुणकर्मणा तस्य महर्षेः वधं चिन्तयन्, धर्मात्मा राघवः कौसल्याय पुनः उवाच। अज्ञानात् कृतं तद् महत् पापम्, विमूढेन्द्रियः अहम्, एकाकी तिष्ठन्, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयामि स्म। ततः निर्मलं जलपूर्णं घटं गृहीत्वा, उक्तमार्गेण तस्य आश्रमं प्रति गतवान्। तत्र तस्य वृद्धौ, अन्धौ, अशक्तौ मातरं पितरं च अपश्यम्, छिन्नपक्षौ द्वौ पक्षिणौ इव।