सर्वेभ्यः नमः। इदानीं अहं किमपि रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य श्लोकानुसारं कथा रूपेण संस्कृते वदामि। सर्वस्य सुखस्य समये, धनुष्मान् बाणैः सह, व्यायामाय उत्सुकः, अहं सारयूनदीतीरे रथेन विचरन् आसम्। जलस्थलेषु, रात्रौ नदीं प्राप्तं गजं वा महिषं वा, अन्यं वा पशुं यत्र चिन्हानि दृष्टानि, हन्तुं इच्छन्, असंयत इन्द्रियः, तत्र अहं एकाकी प्रतीक्षाम् अकरवम्। तत्र, रात्रौ एकः, धनुषं सन्दध्यमानः, अहं तृणेषु लीनं नदीतीरं प्राप्तं वन्यं पशुं हत्वा। ततोऽन्यस्य भीषणस्य पशोः शब्दं श्रुत्वा, शृण्वन्, तमःमध्ये, घटसमीपे जलगतस्य किमपि गतिशब्दं अहं श्रुतवान्। श्रवणगम्ये स्थले, गजस्य गर्जनायाः सदृशं शब्दम् अहं श्रुत्वा, तदा अहं सर्पविषस्य तेजसा दीप्तं तीक्ष्णं बाणम् आदाय। शब्दे लक्ष्यम् कृत्वा, गजम् इच्छन्, अहं तं बाणं विषसदृशं मुमोच। ततोऽस्तं गते, वनात् स्पष्टः मानुषः शब्दः उद्भूतः—"हाहा!" इति—यथा बाणेन प्राणस्थानि विदारितः जनः जले पतितः। तत्र बाणाघातात् मानुषः शब्दः श्रुतः—"कथम् अहं तपस्यायुक्तः इदृशः शस्त्राघातं प्राप्नोमि?" रात्रौ, एकान्ते नदीं जलाय आगतः, "कस्य बाणेन अहं विद्धः? किम् अपराधम् अहं कस्यापि कृतवान्?" इति। "अहिंसकः, वने मृगमात्रभोजनः, मुनिरूपः अहं कथम् शस्त्रेण हन्ये?" "मुण्डितजटः, वल्कलचर्मवस्त्रधारी, अहं कस्यापि मृत्युं कः इच्छेत्? किम् अहं तस्य अपराधम्?" "एतादृशम् कृत्यम् निष्फलम्, केवलं हानिकारकम्, सर्वैः निन्द्यते, यथा गुरुपत्न्याः समीपगमनम्।" "मम जीवितनाशे दुःखं नास्ति, किन्तु मम मातापित्रोः दुःखं अस्ति, यौ मम सदृशौ।" "तौ वृद्धौ युगपत् मया पालितौ—मम वियोगे कः तयोः पालनं करिष्यति?" "मम वृद्धौ मातापिता, अहं च, सर्वे एकेन बाणेन हताः—बालः, आत्मज्ञानहीनः, तेन।" तस्य दुःखयुक्तं वचनं श्रुत्वा, धर्मे हृदयम् आकृष्टम्, अहं धनुः बाणं च भूमौ पतितौ, शोकवशं प्राप्तः। रात्रौ तस्य शोकस्यानुनादं श्रुत्वा, अहं तीव्रशोकग्रस्तः, अत्यन्तं व्याकुलः अभवम्। तत्र गतः, हृदयशोकः, मनः विमूढः, अहं तं तपस्विनं नदीतीरे बाणेन विद्धं मृतं ददर्शम्। तस्य जटा विक्षिप्ताः, घटः उलूखलः, रुधिरं शरीरं लिप्तम्, बाणेन विद्धः, पीडितः। सः मां भीतः, व्याकुलचित्तम्, पश्यन्, ऊर्जितेन तेजसा, कठोरं वचनम् उक्तवान्—"हे राजन्, किम् अपराधम् अहं वने वसन् कृतवान्, यः त्वं जलार्थं स्वकार्याय मां हन्तुम् इच्छसि?" "एकेन बाणेन प्राणस्थानि विदारितम्, मम दृष्टिहीनौ वृद्धौ मातापिता अपि हतौ।" "नूनं तौ दुर्बलौ, दृष्टिहीनौ, प्रतीक्षां कुर्वन्ति, तृषार्तौ, दीर्घकालं दुःखं सहन्ति।" "नास्ति तपस्याः फलम्, न च विद्यायाः, यतः मम पिता न जानाति यः अहं भूमौ पतितः।" "जानेति चेत्, किं कर्तुं शक्यं? सः शक्तिहीनः, यथा वृक्षः अन्यं वृक्षं पतन्तं रक्षितुं न शक्नोति।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, मम पितरं स्वयम् कथय; तस्य क्रोधः त्वां वनाग्निवत् न दहातु।" "एष एव मार्गः, हे राजन्, मम पितुः आश्रमम् प्रति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, यथा सः क्रुद्धः त्वां न शपेत्।" "शरीरस्थात् तीक्ष्णं बाणम् उद्धर, हे राजन्, यः मम प्राणश्वासं रोद्धुं यथा नदीतीरे मृदङ्कः जलं धारयति।" "यदि बाणेन विद्धः स्थास्यामि, दुःखं प्राप्स्यामि; यदि उद्धरिष्यसि, मृत्युम् प्राप्स्यामि। तव उद्धरणे तस्य चिन्ता मम अभवत्।" तस्य दुःखेन, दुर्बलः, शोकग्रस्तः, तस्मिन् क्षणे मम हृदयशोकं सः ददर्श। सः पीडितः, महाशोकयुक्तः, मन्दगात्रः, मृत्युसमीपं गच्छन्, दुःखपूर्णं वचनम् उक्तवान्—"मम मनः धैर्ये स्थिरं करोमि, हे राजन्; ब्रह्मणहत्यापापं हृदये न स्थापय।" "अहं ब्राह्मणः नास्मि, हे राजन्, अतः तव मनः न व्यथितम्; अहं शूद्रामातुः वैश्यपितुः जातः, हे भूमिपते।" एवं कठिनं वदन्, बाणेन प्राणस्थानि विदारितः, सः भूमौ कम्पमानः, तिर्यक् शयन्। तत्र, सः नमन्, अहं तस्य शरीरात् बाणम् उद्धृतवान्। सः जलसिक्तशरीरः, हृदयघातात् सततम् दुःखं कृत्वा, विलपन्, नदीतीरे शोकग्रस्तः शयानम् अहं ददर्शम्। इदानीं अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशतितमं (६४) सर्गं श्रृणु। तस्य महर्षेः अन्यायेन वधेन शोकग्रस्तः धर्मात्मा राघवः पुनः कौसल्यायाः सम्मुखे उक्तवान्। तं महापापं अज्ञानात् कृत्वा, इन्द्रियविमूढः, अहं एकाकी, चिन्तयन्, किम् शुभं भवेत् इति विचिन्तयन् स्थितः। ततः, शुद्धजलपूर्णं घटं आदाय, मुनिपथं यथा उक्तं तेन, तं आश्रमं प्रति गच्छन् अभवम्। इति कथा।