वर्षाकाले समुपस्थिते, शुद्धाः अपि सरितः, तेषां सलिलैः रक्ताभैः कम्पमानैः, तीरान् अतिक्रम्य, मार्गात् अपसृत्य प्रवहन्त्य् अभवन्। तस्मिन् रम्ये काले, अहम् धनुः शरांश्च गृहीत्वा, व्यायामार्थम् उद्यतः, सारय्वाः तटे रथं समारुह्य विचरामि स्म। जलाशयेषु, रात्रौ आगतम् महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुम् यः चिन्हानि ददर्शं, तं हन्तुम् इच्छन्, अवश-इन्द्रियः अहम् तत्रैव तिष्ठन् आसम्। तत्र रात्रौ एकाकी, धनुः सञ्चालयन्, तीरं प्राप्तं यदृच्छया आगतम् पशुम्, कुसुम्भे निहितं, शरेण हत्वा। तदा, अन्यस्य भीमस्य पशोः शब्दम् श्रुत्वा, शृणोमि स्म; तमसा, घटस्य समीपे जलगतस्य चलनस्य शब्दम् अपि श्रुत्वा। श्रवणगोचरम् आगतम्, गजेन्द्रस्य निनादवत् शब्दम् श्रुत्वा, तेजस्विनं विषसर्पवत् तीक्ष्णम् एकं शरम् उद्यम्य। तं शब्दम् लक्षीकृत्य, गजस्य कामनया, तं तीक्ष्णं विषसर्पसमानम् शरं मुमोच। ततो यदा प्रभातसमये, वनात् 'हा हा' इति मानुषः स्वरः उत्पन्नः, शरेण प्राणस्थाने विदारितः कश्चन जलम् अपतत्। शराघातेन तत्र मानुषः स्वरः श्रुतः—"कथं मयि तपस्विनि अस्त्रे पतितम्?" इति। "रात्रौ, एकान्ते अस्मिन् सरित्प्रदेशे, जलम् आनयितुम् आगतः, केन अहम् शरेण आहतः? किम् अपराधम् मया कृतम्?" "अहिंसकः मुनिः वनवासः फलमूलाशनः च अस्मि, कथम् अहम् अस्त्रेण हन्ये?" "कः मम मृत्युं इच्छेत्, जटिलः चर्मवल्कलधारी च अहम्, किम् मया तस्य अपराधः कृतः?" "एवं निष्फलम् आत्मनः हानिकारकं कर्म, सर्वैः निन्द्यते, यथा गुरुपत्न्याः समीपगमनम्।" "मम प्राणनाशे न तावद् शोचामि, यथा मातरं पितरं च, मम सदृशौ।" "यौ वृद्धौ दम्पती, मया दीर्घकालम् पालितौ, मम विना कः तौ पालयिष्यति?" "मम वृद्धौ माता पिता च अहम् च, एकेनैव शरेण हताः—अज्ञानेन बालकः कृतवान्।" तेषां दुःखितवचनान् श्रुत्वा, धर्मे मनः निवेश्य, मम हस्तात् धनुः शरौ च भूमौ पतितौ, शोकसमाकुलः अभवम्। तस्य दुःखपूर्णं रुदितम् रात्रौ श्रुत्वा, अहम् अत्यन्तं विह्वलः, शोकात् विवेकिनः अभवम्। तत्र गतः, मनसा क्लिष्टः, दुःखितः च, सरय्वाः तटे मुनिपुत्रं शरेण विदारितं मृतं दृष्टवान्। तस्य जटाः विक्षिप्ताः, घटः अपसृतः, सलिलशून्यः, रक्तलेपितः कायः, शरवेगेन पीडितः च। सः माम्, यद्यपि भयभीतः संकुलचित्तः अस्मि, दृष्ट्वा, तिव्रशक्त्या दह्यतेव, कठोराणि वचनानि उवाच। "किं मया तव अपराधः कृतः, हे राजन्, यः अहम् वनवासः, त्वम् जलार्थी मां शरेण आहतवान्?" "एकेनैव शरेण मम प्राणस्थाने आहते, मम अन्धौ वृद्धौ माता पिता च, तयोः अपि मृत्युं समनुप्राप्तम्।" "तौ हि दुर्बलौ अन्धौ च, मम प्रतीक्षेण, तृषार्तौ, दीर्घकालम् दारुणां आशां वहन्ति।" "नूनम् तपसः न फलं न च विद्यायाः, यतः मम पिता न जानाति, अहम् भूमौ पतितः।" "यदि अपि जानाति, किं करिष्यति? सः अशक्तः, न चलितुम् अर्हति, यथा वृक्षः अन्यं वृक्षं पतन्तं न रक्षति।" "त्वम् शीघ्रम् गच्छ, हे राघव, पित्रे स्वयम् आख्याहि; तस्य कोपः त्वां वनाग्निवत् मा दहेत्।" "एष एव मार्गः, हे राजन्, मम पितुः आश्रमस्य; तत्र गत्वा तं प्रसीद, कोपितः सः त्वां न शप्तु।" "मम प्राणस्थानात् तीक्ष्णं शरं निष्कृष्य, हे राजन्, यतः सः प्राणवायुः निरुद्धः, यथा मन्दशैलः तीरसलिलम्।" "यदि अहम् शरेण विदारितः स्थास्यामि, तदा दुःखम् अनुभवामि; यदि निष्कृष्यते, म्रियामि। एवं चिन्तयन्, त्वम् शरम् निष्कर्षितुम् उद्यतः।" तदा मुनिपुत्रः दुःखार्तः, क्लान्तः, शोकसम्भ्रान्तः, मम चिन्तां दृष्ट्वा। सः दुःखितः, व्यथितः, मरणसमीपे, महतीं व्यथां प्रकट्य, मन्दाङ्गः, भूमौ सर्पन्, माम् उवाच। "धैर्येण मनः स्थिरीकृत्य, हे राजन्, ब्रह्महत्या-पापं हृदये मा स्थापय।" "न अहम् ब्राह्मणः, हे राजन्, तव मनः मा क्लिश्यतु; शूद्र्याम् जनितः वैश्येन पितरि, भूमिपते।" एवं सः कठिनेन वाचा, शरेण प्राणस्थाने विदारितः, कम्पमानः, भूमौ सर्पन्, अवदत्। सः भूमौ नम्रः शयानः, अहम् तस्य शरीरात् शरं निष्कर्षितवान्। सलिलेन सिक्तशरीरः, हृदयघातात् व्यथितः, विलपन्, सरय्वाः तटे तं मुनिपुत्रं दुःखितं दृष्टवान्। शृणु अधुना—अयोध्याकाण्डस्य चतु:षष्टितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे। तस्य महात्मनः मुनिपुत्रस्य अयुक्तवधात् शोकाकुलः धर्मात्मा राघवः पुनः कौसल्याम् उवाच। तं महापापं मोहात् कृतवान्, विमूढेन्द्रियः, एकाकी स्थित्वा, किं शुभं स्यात् इति चिन्तयामास।