सूर्यः पृथिव्यां रम्यं सुखं भुक्त्वा, स्वीयैः किरणैः जगत् तप्त्वा च, मृत्युपथं अनुगच्छन् इव अन्यं देशं प्रविशति। तस्य तापं अन्तर्गतं कृत्वा, मेघाः श्यामलाः प्रकटिताः; ततः सर्वे मेंढकाः, मृगाः, शिखिनः च हृष्टाः अभवन्। पक्षिणः अपि, जलस्य स्पर्शेन क्लेशेन स्नाताः इव, पवनवृष्ट्याः कम्पिताः, तरुषु समागताः। वारिपातेन पुनः पुनः आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः जलसमूहमय पर्वतं इव दृष्टाः। शुद्धाः नद्यः अपि, पर्वतशिखरात् प्रवहन्त्यः, श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागाः इव दृश्यन्ते। वृष्टिसमये ताः शुद्धनद्यः अपि, तेषां जलं रञ्जितं च, तीरं अतिक्रम्य, मार्गं विगलितं कृत्वा प्रवहन्ति। तस्मिन रम्ये काले, धनुष्बाणधारः, व्यायामाय अभिप्रेतः, अहं सारयूनदीतीरे रथं प्रावर्तम्। जलस्थलेषु, निशायाम् आगतः महिषः वा गजः वा, अन्यः पशुः वा, तस्य पादचिह्नानि अन्विष्य, अहं, असंयत इन्द्रियः, तत्र उपविष्टः। तत्र, एकाकी निशायाम्, धनुषं निष्कर्ष्य, नदीतीरे गृहीतपशुं, तृणेषु छन्नं, अहं हत्वा। ततः, अन्यस्य उग्रपशोः शब्दं श्रुत्वा, शृण्वन्, तमसि, घटसमीपे जलगतस्य वस्तुनः शब्दं श्रोतुम्। श्रवणगम्ये स्थले, गजस्य घोषवत् शब्दं श्रुत्वा, अहं तीक्ष्णं बाणं, सर्पविषप्रभं, निष्कर्षितवान्। शब्दं लक्ष्यीकृत्य, गजकामनया, विषवत् तीक्ष्णं बाणं सन्दर्शितम्। प्रभाते, वनात् स्पष्टरूपेण मानुषः शब्दः उत्पन्नः—"हाहा!" इति, बाणेन हृदयभागे आहतः जलं पतितः। बाणाघातसमये, मानुषः शब्दः तत्र श्रुतः—"कथं तपस्विनि मयि आयुधं पतितम्?" निशायाम्, एकान्ते नदीं जलं कर्तुम् आगतः, "केन अहं बाणेन आहतः? किम् अपराधं मया कृतम्?" इति। "अहिंसकः, वनवासी, फलमूलभोजी तपस्वी अहं, कथं आयुधेन हन्ये?" "जटिलः, वल्कलचर्मधारी, अहं, केन मम मृत्युं इच्छति? किम् अपराधं मया कृतम्?" "एवं कृत्यं निष्फलं, केवलं अनर्थकरं, सर्वैः निन्द्यं, यथा आचार्यपत्न्यां प्रवृत्तिः।" "मम जीवहानिः न तावद् दुःखकरा, यथाऽमातुः पितुः दुःखम्, यौ मम तुल्यौ। वृद्धौ मातापितरौ, मया दीर्घकालं पालितौ, मम अनन्तरं कः तान् पालयेत्?" "वृद्धौ मातापितरौ, अहं च, एकेन बाणेन हताः—बालकः, आत्मनः अज्ञानः, तेन।" तस्य करुणवाक्यानि श्रुत्वा, धर्मे मनः आकाङ्क्षन्, मम धनुष्बाणौ भूमौ पतितौ, अहं शोकात् अभिभूतः। तस्य रात्रौ दुःखपूर्णं क्रन्दनं श्रुत्वा, अहं महान् व्यथितः, शोकात् मूर्च्छितः अभवम्। तत्र आगत्य, दुःखेन मनः क्लिष्टं, तं तपस्विनं सरयूनदीतीरे, बाणेन आहतम्, मृतं दृष्टवान्। तस्य जटाः विकीर्णाः, घटः विक्षिप्तः, रिक्तः च, शरीरं रक्तेन लिप्तं, बाणेन विद्धं, पीडितं च। सः, मम भयाकुलं मनः दृष्ट्वा, तेजसा दग्धः इव, कटु वचनानि उवाच। "किं अपराधं मया कृतम्, हे राजन्, यः अहं वनवासिनि स्थितः, त्वं स्वार्थाय जलं हर्तुम् इच्छन्, माम् आहतवान्?" "एकेन बाणेन, मम हृदयभागे, मम दृष्टिहीनौ वृद्धौ मातापितरौ, हतौ इव।" "नूनं तौ दुर्बलौ, दृष्टिहीनौ, मम प्रतीक्षां कुर्वन्तौ, तृषार्तौ, दीर्घकालं आशायाः दुःखं सहन्तौ।" "न हि तपस्याः न च विद्यानां फलम्, यतः मम पिता न जानाति यः अहं भूमौ पतितः।" "जानन् अपि, किं करोतु? सः अशक्तः, यथा वृक्षः वृक्षं छिद्यमानं रक्षितुं न शक्नोति।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, पितरं स्वयम् वद; तस्य क्रोधः त्वां वनदग्धाग्निः इव न दहतु।" "एष एव मार्गः, हे राजन्, पितुः आश्रमं प्रति; तत्र गत्वा तं शान्तिं कुरु, यदा सः कोपितः तव शापं न ददातु।" "मम हृदयभागे स्थितं तीक्ष्णं बाणं, हे राजन्, निष्कर्षय; यथा सौम्यः कूपः नदीतीरे जलं स्थगयति।" "यदि बाणेन विद्धः स्थास्यामि, जीवेन दुःखं; यदि निष्कर्षितः, मृत्युः; एवं चिन्तयन् त्वया बाणं निष्कर्षितुं उद्युक्तः।" तस्मिन काले, तपस्विनः पुत्रः, दुःखग्रस्तः, दुर्बलः, मम चिन्तां दृष्टवान्। सः, दुःखेन, व्यथितः, मम समीपे, अवसन्नाङ्गः, मृत्युसमीपमागतः, अत्यन्तदुःखेन वाक्यम् उवाच। "धैर्येण मनः स्थिरीकृत्य, हे राजन्, ब्रह्महत्यापापं हृदयं न बाधयतु।" "अहं ब्राह्मणः न अस्मि, हे राजन्, मनः न क्लिश्यतु; शूद्रजननी, वैश्यपिता, मम जन्म, हे भूमिपते।" एवं सः, क्लिष्टः, बाणेन हृदयभागे आहतः, भूमौ कम्पमानः, मृत्युसमीपमागतः, दैन्येन वाक्यम् उवाच।