ततः कौसल्ये, मया स्वकृतदुःखं प्राप्तमिति ज्ञातम्—मूढभावेन बालवत् विषं यथा केनचित् ग्रस्यमानं, तथा मया विवेकाभावात् दुःखं स्वयमेव उपार्जितम्। यथा कश्चन पुरुषः पलाशवृक्षैः मोह्यते, तथैव ममापि शब्दवेधफलमज्ञातमेव प्राप्तम्। तदा त्वं, राज्ञि, अकुमारी आसीः, अहं च राज्यं प्राप्तवान्; वर्षाकालश्च समुपस्थितः, ममाभिलाषान् संवर्धयन्। तदा भूमिसुखान् अनुभूय, सूर्यः स्वतेजसा लोकं तापन्वान्, अन्यां दिशं प्रविश्य, मृतानां मार्गमिवानुसरन् अभवत्। तत्क्षणमेव सः तापं निगृह्य, मेघा मृदुलवर्णाः समजनिरे; ततः सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराश्च प्रमोदिताः। पक्षिणः अपि, शरदि कष्टेन स्नाताः इव, सिक्तपक्षाः, उदात्तपक्षाः, वर्षवातेन कम्पिताः, वृक्षेषु समागच्छन्। मत्तमृगाः पुनः पुनः पतितवारिणा आवृताः, जलपूर्णगिरिपिण्डवत् दृष्टाः। पर्वतान्तरात् शुद्धाः अपि धाराः, श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागवत् प्रवहन्ति स्म। ताः शुद्धधाराः अपि, रुधिरारुणोदकाः, कम्पमानाः, वर्षागमनेन तटात् परिहृत्य, मार्गान्तरं जग्मुः। तस्मिन्नेव रम्ये काले, धनुष्कोट्यरिसंयुक्तः, व्यायामकाङ्क्षी, सारयूनदीतीरे रथेन विचरामि स्म। जलाशयेषु, रात्रौ आगतम् महिषं वा दन्तिनं वा, अन्यद्वा पशुं पदचिह्नैरन्वेष्य, अहं असंयतइन्द्रियः, तत्रैव निगूढः, वधाय स्थितवान्। तत्र रात्रौ, एकाकी, सन्नद्धधनुः, नदीतीरे शाकिनं पशुमेकं हत्वा, तस्य शब्दान्तरं क्रूरस्य पशोः आगच्छन्तं श्रुत्वा, अहं शृणोमि। तमसा, घटस्य समीपे जले चलनस्य शब्दं निशम्य, गभीररात्रौ गच्छन्। श्रवणगोचरे, गजेन्द्रनिनादसदृशं शब्दं श्रुत्वा, अहं तीक्ष्णमेकं बाणं, सर्पविषोपमं दीप्तं, सन्दधे। शब्दलक्ष्ये स्थित्वा, गजस्य कामनया, तं तीक्ष्णं विषसमानं बाणं मुमोच। ततः प्रभाते, वनात् स्पष्टरूपेण मानुषः शब्दः श्रुतः—“हा हा!” इति क्रन्दन्, बाणेन प्राणेषु विद्धः, जले पतितः। तत्र बाणाघातेन, मानुषः शब्दः श्रुतः—“कथं तपस्विनं मयि शस्त्रं पतितम्?” “रात्रौ, एकान्तेऽस्मिन् सरित्प्रदेशे, अहं जलं नेतुमागतः; केन बाणेनाहं आहतः? किमहं कस्यापि अपराधम् अकरवम्?” “कथं मुनिः हिंसावर्जितः, वन्यभक्ष्यभुजः, शस्त्रेण हन्तव्यः?” “केन मम वधः काम्यः, जटिलेन, वल्कलाजिनवाससा धारिणा मया? किमहं तस्यापराधम् अकरवम्?” “एवं कृत्यं निष्फलं, केवलं पापकरं, सर्वैः निन्द्यते, यथा गुरुपत्नीसमागमः।” “मम प्राणहानौ न तावदुपशोचामि, यथा मातरं पितरं च मम तुल्यं दुःखं प्राप्स्यतः।” “तौ वृद्धौ मातापितरौ, मया दीर्घकालं पालितौ—मयि गतवति, कः तौ पोषयिष्यति?” “मम वृद्धौ मातापितरौ, अहं च, एकेनैव बाणेन, बालेन आत्मज्ञानरहितेन, हताः स्मः।” तस्य दुःखपूर्णं वचः श्रुत्वा, धर्मे मनः स्थितं मम, शोकात् धनुः शरश्च भूमौ पतितौ, अहं च व्यथया सम्पीडितः। तस्य निशायां दुःखार्तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, अहं महता शोकवेगेन सम्पीडितः, अत्यन्तं संतप्तः अभवम्। तत्र गत्वा, विषण्णचित्तः, दुःखेन क्लान्तः, सरयूनदीतीरे बाणेन विद्धं तापसं मृतं अपश्यम्। तस्य जटाः विकीर्णाः, कुम्भः स्रवन्निर्मुक्तः, शरीरं रुधिरलिप्तं, शरपीडितं च आसीत्। स मां दृष्ट्वा, भयभीतः, विकम्पमानचित्तः, तेजसा दग्ध्वेव, कठोरं वाक्यमुवाच—“राजन्, किमहं वनवासिनं तव किमपकारं कृतवान्, येन त्वं स्वार्थाय जलं नेतुमिच्छन् मां बाणेनावधीः?” “एकेनैव बाणेन मम प्राणेषु पतितेन, अन्धौ वृद्धौ मातापितरौ मम, हतौ समौ इव स्याताम्।” “नूनं तौ दुर्बलौ, अन्धौ, मम प्रतीक्षां कुर्वन्ति, तृषार्तौ, दीर्घकालं क्रूरं आशां सहन्ते।” “न हि तपसः फलम्, न च विद्यायाः, यतः मम पिता न जानाति यत् अहं भूमौ पतितः।” “स जानाति चेत् अपि, किं करिष्यति? स अशक्तः, न चलितुम्; यथा वृक्षः वृक्षं पतन्तं न रक्षति।” “त्वं शीघ्रं गच्छ, राघव, पित्रे मम स्वयम् आख्याहि; तस्य कोपः त्वां दग्धुं न अर्हति इव वनाग्निः।” “एष एव पन्थाः, राजन्, मम पितुः आश्रमं प्रति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, ननु स कोपितः त्वां शप्तुं अर्हति।” “मम प्राणस्थानात् तीक्ष्णं बाणं निष्कुरुष्व, राजन्; स हि मम प्राणवायुम् निरुन्धति, यथा मन्दशैलः नदीतीरे जलम्।” “शरेण विद्धः सन्, अहं जीवन् क्लिश्ये; यदि निष्कृष्यते, म्रियामि। इति मम चिन्ता जातासीत्, त्वं बाणं निष्कर्तुम् उद्यतः।” तस्य मुनिपुत्रस्य, क्लान्तस्य, दुःखार्तस्य, तदा मम मनसि चिन्तां दृष्ट्वा, सः दुःखेन विवर्णः, महता शोकवेगेन, मम समीपे, मरणसमये, सशोकं वचनमुवाच—तस्याङ्गानि शिथिलानि, सः पीडितः, मृत्युमुपगम्य, दुःखेन सान्त्वनं वदति स्म।