राजा दशरथः कौसल्यां समुद्धिश्य करुणया वाचा स्वकृतं पापं स्मरन् इत्यवदत्— "हे कौसल्ये, कदाचिदेकदा धनुर्धरः राजपुत्रः सन् शब्दमात्रेण मोहितोऽहं शब्दवेधिनं मृगमिति मन्यमानः पापमिदं कृतवान्। तस्मात् एष दुःखः स्वकृत एव मय्युपस्थितः, यथा बालः मोहादिव विषं खादेयात्, तथैव मया अज्ञानात् अयं दोषः कृतः। यथा अन्यः कश्चन पलाशवृक्षैः मोह्येत, तथैव मम अपि शब्दवेधस्य फलं, अनभिज्ञस्य, अद्य प्राप्तम्। त्वं तदा कुमारी आसीः, अहं च नृपः अभवम्। तस्मिन्काले वर्षाकालः प्राप्तः, मम च कामान् वृद्धिंगतः। भूमिसुखानि उपभुञ्जानः, सूर्यः अपि स्वतेजसा जगद् दाहयित्वा, मृत्युपथं गत इव, अन्यां दिशं प्रविशति। सहसा सः स्वतेजः अन्तर्निहितवान्, जलदाः अपि शुक्लाः बभूवुः; तदा सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, शिखिनः च प्रमोदिताः। पक्षिणः अपि, शीतलेन पवनेन वर्षया च कम्पिताः, क्लेशेन स्नाताः इव, पंखानि सिक्तानि उत्तानानि कृत्वा वृक्षेषु समवसन्। पुनः पुनः पतितेन सलिलेन आच्छादिताः, मदोन्मत्ताः मृगाः जलसमूहैः शैलसमूहाः इव दृष्टाः। पर्वतानां शिखरात्, शुक्लरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, शुद्धाः अपि नद्यः, नागाः इव प्रवहन्ति। शुद्धाः अपि नद्यः, वर्षागमनेन, रागिण्यः चापल्यम् आपन्नाः, कूलानि उल्लङ्घ्य, विपथेन प्रवहन्ति। तस्मिन्नेव रम्ये काले, धनुषा बाणैः च सज्जः, व्यायामार्थं, सारयूम् अनुसृत्य रथेन अगच्छम्। जलस्थलेषु, निशायां नदीं प्राप्तं महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुम् चिन्तयन्, पदचिह्नान् अन्वेषयन्, असंयत इन्द्रियः, तत्रैव प्रतीक्षां चकार। तत्र, अहम् एकाकी, रात्रौ, धनुषि सन्नद्धः, नदीतीरे किञ्चिद् वन्यं पशुम् अगोप्यं निर्गतम्, तं बाणेन अवधम्। तदा अन्यस्य क्रूरस्य पशोः शब्दं श्रुत्वा, शृण्वन्, अन्धकारे घटस्य समीपे जलचलनस्य शब्दं शुश्रावम्। श्रवणगोचरे, गजस्य रुतवत् शब्दं श्रुत्वा, तीक्ष्णं बाणं, विषधरविषोपमं, सन्दधे। शब्दलक्ष्ये, गजमिच्छन्, तं तीक्ष्णं बाणं, विषसमानं, विससर्ज। ततः, प्रभाते, वनात् मानुषस्य स्पष्टः शब्दः श्रूयते— "हा, हा" इति, बाणविद्धः प्राणभृत् जलं पतितः। बाणेन विद्धे, तत्र मानुषः शब्दः श्रुतः— "कथमपि तपोनिष्ठस्य मम, अस्त्रं पतितम्?" "अहं रात्रौ, एकान्ते, जलार्थं इमां नदीम् आगतः; केन बाणेनाहं विद्धः? किमपि मया कस्यापि अपराधः कृतः?" "कथमिव अहिंसकस्य, मुनिवृत्तिं चरतः, फलमूलाशिनः, मम अस्त्रेण वधः संभवति?" "केन मम मृत्युं कामयेत, जटिलस्य, वल्कलचर्मवसनस्य? किमहं तस्यापराधं कृतवान्?" "एवं कर्म, निष्फलं, केवलं दुःखकरं, सर्वैः निन्द्यते, यथा गुरुपत्नीं गच्छतः।" "नाहं स्वजीवनस्य हान्यर्थं शोचामि, किं तु मातरं पितरं च, ये मम सदृशौ।" "तौ वृद्धौ दम्पती, मया दीर्घकालं पालितौ—मम विना, कः तौ पालयिष्यति?" "मम वृद्धौ माता च पिता च, अहं च, एकेनैव बाणेन हताः—बालेन, आत्मनः अज्ञेन।" एवं तस्य विलपतः, धर्मेण स्पृहयाऽपि, मम हृदयम् आर्तं बभूव, धनुः बाणश्च हस्तात् भूमौ पतितौ। रात्रौ तस्य दुःखार्तस्य शब्दं श्रुत्वा, अहम् अत्यन्तं संतप्तः, शोकविह्वलः, अत्यन्तं व्याकुलः अभवम्। तत्र गत्वा, मनसा भग्नः, चित्तेन च क्लिष्टः, सरयूतीरे बाणविद्धं मुनिपुत्रं मृतं दृष्टवान्। तस्य जटाः विकीर्णाः, घटः स्रुतोदकः, शरीरं रक्तलेपनम्, बाणेन विद्धं, पीडितं च। सः मां दृष्ट्वा, भयभीतः चित्तविक्षिप्तः च, तेजसा दग्ध इव, तीक्ष्णं वचनं प्रोवाच— "हे राजन्, मया वने वसता, किमपराधं कृतम्, यत् त्वं स्वार्थाय जलार्थं मां बाणेन विद्धवान्?" "एकेन बाणेन मर्मविद्धेन, मम द्वौ अन्धौ वृद्धौ माता च पिता च—मृत्युसमानौ जाताौ।" "नूनं तौ दुर्बलौ, अन्धौ, मम प्रतीक्षां कुर्वन्ति, तृषार्तौ, दीर्घकालं क्रूरं आशां बिभ्रती।" "न हि तपसः फलं, न च विद्या, यतो मम पिता न जानाति यत् अहं भूमौ पतितः।" "यदि जानाति, किं तेन? सः अशक्तः, अचलं, यथा वृक्षः अन्यं छिद्यमानं वृक्षं न रक्षति।" "त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, मम पितरं स्वयमेव वद; मा तस्य क्रोधः त्वां दहेत्, इव वनं वह्निना।" "एष एव पन्थाः, राजन्, मम पितुः आश्रमं प्रति; तत्र गत्वा तं प्रशमय, मा तं क्रुद्धं शापयेत्।" "मर्मदेशात् तीक्ष्णं बाणं निष्कस, राजन्, यतः सः मम प्राणवायुम् अवरुद्धवान्, यथा मृदुः कूपः नदीतीरे जलम्।" "यदि बाणेन विद्धः स्थास्यामि, तदा प्राणैः सह दुःखं प्राप्स्यामि; यदि निष्कसिष्यसि, तदा मृत्युम्; एवं चिन्तयन् त्वं बाणं निष्कासितुम् उद्यतः।" एवमस्ति, सः मुनिपुत्रः, दुःखार्तः, दुर्बलः, शोकग्रस्तः च, तस्मिन् क्षणे मम हृदये चिन्तां दृष्ट्वा।