राजा दशरथः कौशल्यां सान्त्वयन् दुःखसागरमगाधमिव प्रविश्य, शोकविह्वलया वाचा कथां शोकजननीं प्रवृणोति। अहम्, आम्रवाटिकां छित्वा, पलाशवृक्षान् सिञ्चित्वा, रामं फले समुपस्थिते परित्यज्य, मूढधीः, इदानीं शोकमुपागतः अस्मि। हे कौशल्ये, धनुर्धरपुत्रेण, शब्दमात्रेण, ‘शब्दवेधी अयम्’ इति मे मनसि स्थित्वा, पापमिदम् अकरवं। अतः, राज्ञि, अयं शोकः स्वकृत एव मयि प्राप्तः; बालवत् मोहवशात् विषमिव भुक्तम्। यथा अन्यः कश्चन पलाशवृक्षैः मूढः भवेत्, तथैव मम अपि शब्दवेधस्य फलं, अज्ञातम्, प्राप्तम्। अनुपूर्व्येण, हे राज्ञि, त्वया अद्यापि विवाहे न कृतः, अहं च राज्ये प्रतिष्ठितः; तदा वर्षाकालः समुपस्थितः, मम कामान् संवर्धयन्। पृथिवीसुखानि उपभुज्य, सूर्यः स्वतेजसा जगद् दग्ध्वा, यममार्गमिवानुसृत्य, अन्यां दिशं प्रविश्य, शीतलत्वं गृहीत्वा स्थितः। तत्क्षणमेव तेन तापः गूढः कृतः, मेघाः स्निग्धवर्णाः अभवन्; ततः सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराः प्रमोदिताः। पक्षिणः अपि, वारिणा क्लिष्टवद् अर्धस्नाताः, चञ्चुपक्षैः उद्वृत्तैः, वृष्टिवायुवेगेन कम्प्यमानाः, वृक्षेषु समाविशत। पुनः पुनः पतदम्बुना आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः, जलसमूहयुक्तं पर्वतमिव दृष्टाः। शुद्धाः अपि नद्यः, शैलशिखरात् प्रवहन्त्यः, श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, सर्पवत् प्रवहन्ति। वर्षागमनेन, ताः अपि शुद्धनद्यः, रागेण च संचालिताः, तीरात् अपसृत्य, मार्गात् बहिः प्रवहन्ति। तस्मिन् सुखकाले, अहं धनुषा बाणैः च सुसज्जितः, व्यायामाय उद्यतः, सारय्वाः तटेन रथं सञ्चालयन् अगच्छम्। तत्र, निशायाम्, जलाशये, महिषं वा द्विपं वा, यः कश्चन पशुः रात्रौ आपगां प्राप्तवान्, तस्य पदचिह्नानि अन्विष्य, अवश्यम् इन्द्रियनिग्रहेण विना, अहं तत्र प्रस्थितः। तत्र, एकाकी, रात्रौ, बाणं सन्धाय, नदीतीरे समागतम्, गुह्ये स्थितं किञ्चन मृगं हत्वा। ततः, अन्यस्य घोरस्य पशोः शब्दं शृण्वन्, अहं श्रुत्वा, तमसि, कूपजलसंनिकर्षे किञ्चित् चलद्वस्तुनः शब्दं श्रुतवान्। श्रवणगोचरमण्डले, गजेन्द्रनिनादवत् शब्दं श्रुत्वा, अहं तदा तीक्ष्णं बाणं, सर्पविषोपमं दीप्तं, सन्दधे। शब्दलक्ष्ये, गजमिच्छन्, तं तीक्ष्णबाणं, विषसमानप्रभावं, मुञ्चितवान्। प्रभाते, वनात् मानवध्वनिः स्पष्टः उदतिष्ठत्, ‘हा हा’ इति क्रोशन्तम्, बाणेन हृतप्राणं, सलिले पतितं शृणोमि। बाणेन पतिते, तत्र मानुषध्वनिः श्रुतः—‘कथं मम तपस्विनः इव, शस्त्रं पतितम्?’ इति। ‘निशायाम्, एष निर्जने आपगां जलं आनयितुम् आगतः; केन अहं बाणेन आहतः? किम् अहं कस्यापि अपराधं कृतवान्?’ ‘कथं मम इव हिंसाविरहितस्य, वनवासिनः, मूलफलाशिनः, शस्त्रेण वधः संभवति?’ ‘कः मम मृत्युम् इच्छेत्, जटिलस्य, वल्कलचर्मवस्त्रस्य च? किं मया कस्यापि दुष्कृतं कृतम्?’ ‘एष कर्म निःफलं, केवलं हानिकरं, सर्वैः निन्द्यते, यथा आचार्यपत्नीं समाश्रित्य।’ ‘न मम प्राणनाशे एव शोकः, किन्तु मातरं पितरं च मम इव दुःखार्हौ।’ ‘स तु वृद्धौ मातरं पितरं च, मया दीर्घकालं पालितौ, मम विना कः तौ पालयिष्यति?’ ‘मम वृद्धौ जननी जनकश्च, अहम् अपि, एकेनैव बाणेन निहताः, बालकृत्य, आत्मज्ञानविहीनस्य।’ तस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, धर्मे हृदयमाकृष्य, मम धनुः बाणश्च हस्तात् भूमौ पतितौ, शोकविह्वलस्य। तस्य रात्रौ विलपन्तस्य, दुःखेन पीडितः, अहं अत्यन्तम् उद्विग्नः अभवम्। तत्र प्राप्तः, भग्नात्मा, विषण्णचित्तः, सरय्वाः तटे तं तपस्विनं बाणाहतम् मृतमपश्यम्। तस्य जटाः विक्षिप्ताः, कमण्डलुः सिक्तः, रक्तवस्त्रशरीरः, बाणेन विद्धः, पीडितः च। स मां दृष्ट्वा, भयभीतं, विकम्पमानचेतसं, तेजसा दहन्निव, कठोरं वाक्यमुवाच। ‘किं मया अपराधं कृतम्, हे राजन्, येन त्वं, आपगायाः जलार्थम् इच्छन्, मां वनवासीं हतवान्?’ ‘एकेन बाणेन मम प्राणस्थानि विद्धानि, दृष्ट्वा, मम दृष्टिहीनौ वृद्धौ मातरं पितरं च अपि निहतौ।’ ‘नूनं तौ दुर्बलौ, दृष्टिहीनौ, दीर्घकालं आशां बिभ्रतः, तृषार्तौ, माम् प्रतीक्षेते।’ ‘न हि तपसः न च विद्यायाः फलं, यतः मम पिता न जानाति यत् अहम् अत्र पतितः।’ ‘यदि जानाति अपि, किं करिष्यति? सः अशक्तः, चलितुं न समर्थः, यथा वृक्षः अन्यं छिद्यमानं वृक्षं न रक्षेत्।’ ‘त्वं शीघ्रं गच्छ, हे राघव, मम पित्रे स्वयम् आख्याहि; ननु तस्य रोषः त्वां वनाग्निवत् दहति।’ ‘एष एव मार्गः, राजन्, मम पितुः आश्रमं प्रति; तत्र गत्वा तं प्रसादय, नो चेत् सः कोपितः त्वां शप्तुम् अर्हति।’ ‘मम प्राणस्थानात् तीक्ष्णं बाणं निष्कर्षय, राजन्, यः मम प्राणान् निरुन्धे, यथा मृदुस्तटमण्डलं सलिलं वारयति।’ ‘यदि अहं बाणेन विद्धः स्थास्यामि, तदा दुःखम् अनुभवामि; यदि निष्कर्ष्यते, म्रियामि। एषा मे शङ्का, यदा त्वं बाणं निष्कर्षितुम् उद्यतः।’ एवं स राजा दशरथः, स्वकृतदोषं स्मृत्वा, तस्य ब्राह्मणकुमारस्य दुःखं शृण्वन्, शोकविह्वलः अभवत्।