राजा दशरथः, पुत्रशोकविह्वलितः, स्वकृतदुष्कृत्यं स्मरन्, दुःखार्ताय कौसल्यायाः समीपे दुःखपूर्णं वचनमिदं उवाच। "या देवि, यद् यत्कर्म नरः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तदेव सः कर्ता स्वकर्मणः फलं प्राप्नोति, सुमध्ये। यो हि धनस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा, कर्मणां च प्रारम्भे फलं दोषं वा न जानाति, स बाल इति कथ्यते। यथा कश्चन आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सींचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फलागमे दुःखं प्राप्नोति; एवं यः फलं अजानन् कर्मान्वेति, सः किम्शुकवृक्षं सींचन् इव, फले दुःखमाप्नोति। एवं अहम् अपि आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सींचित्वा, रामं फलसमये परित्यज्य, मूढः इदानीं शोचामि। कौसल्ये, किल कस्यचित् शब्दस्य कारणेन, धनुर्धरराजपुत्रेण, 'शब्दवेद्यः अयम्' इति मत्वा, मया पापं कृतमस्ति। तस्मात्, राज्ञि, अयं शोकः स्वकृत एव मम आगतः; यथा बालः विषं खादेत् मोहात्, एवं मया अपि अज्ञानात्। यथा अन्यः कश्चित् पलाशवृक्षैः मोहितः स्यात्, तथा मम अपि शब्दविद्धस्य कर्मणः अनभिज्ञस्य फलं प्राप्तम्। राज्ञि, त्वं तदा अविवाहा आसीः, अहं च राजा अभवम्; तस्मिन्न् ऋतौ वृष्टिकाले आगते, मम कामान् विवर्धयन्। सूर्यः अपि भूमौ तेजसा सुखानि उपभुञ्जानः, जगद् तापयित्वा, मृतेषु मार्गमिव अन्यां दिशं प्रविशति। सः तदाऽन्तरं तेजो गृह्णन्, मेघाः स्निग्धाः अभवन्; सर्वे मण्डूकाः मृगाः मयूराश्च प्रमुदिताः। विहंगमाः अपि, वारिणा सिक्तपक्षाः, वातवृष्टिपीडिताः, वृक्षेषु समवेताः। मत्तमृगाः पुनः पुनः पतद्भिः सलिलैः आवृताः, जलसमूढगिरिप्रायाः दृष्टाः। शुद्धाः अपि नद्यः पर्वतशिखरात् प्रवहन्त्यः, श्वेतारुणवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागाः इव। शुद्धाः अपि ताः नद्यः, रुधिरितसलिलाः, कम्पमानाः, वर्षाकाले कूलानि अतिक्रम्य मार्गं विहाय प्रवहन्ति। तस्मिन् रम्ये काले, धनुषा बाणैः च सन्नद्धः, व्यायामकाङ्क्षी, सरयूतीरं रथेन अगच्छम्। यत्र वा रात्रौ जलस्थले, महिषं वा गजं वा, अन्यद् वा पशुं, पन्थानम् अनुसृत्य हन्तुं, अहम् अयुक्तेन्द्रियः तत्र तत्र तिष्ठन्। तत्र रात्रौ एकाकी, आकृष्य धनुः, कश्चन मृगः यः नदीतीरं प्राप्तः, तम् अहम् अरण्ये तस्मिन् गूढम् हत्वा। अन्यस्य भीमस्य पशोः शब्दं श्रुत्वा, तत्र अन्धकारे घटस्य समीपे सलिलगतस्य शब्दं शुश्रुवम्। श्रवणगोचरम् एव गजेन्द्रनिनादसदृशं शब्दं श्रुत्वा, तीक्ष्णं बाणं, सर्पविषोपमं, सन्दधे। शब्दं लक्षीकृत्य, गजाकाङ्क्षी, तम् उग्रं बाणं मुमोचम्। प्रभाते तु तस्मिन् अरण्ये, 'हाहा' इति मानवध्वनिः समुत्थितः, बाणार्दितः कश्चन, जले पतितः, प्राणेषु विद्धः। बाणेन ताडिते, मानवध्वनिः तत्र श्रुतः—'कथं तपस्यन् मयि अस्त्रं पतितम्?' 'अहम् अत्र रात्रौ निर्जने सरित्प्रदेशे जलार्थी आगतः; केन बाणेन ताडितः? किम् अपराधं कृतवान्?' 'कथं मयि हिंसावर्जिते, वनवासी, मुनौ, मृगयाशन्यां जीवति, शस्त्रप्रहारः संभवति?' 'केन मयि जटिलवस्त्रे चर्मवसने च स्थिते, मम वधः इच्छ्यते? किम् अपराधं कृतेन मया?' 'एवं कर्म, निष्फलं, केवलं अनर्थकरं, सर्वैः निन्द्यते, यथा आचार्यपत्नीं समीपगमनम्।' 'न हि मम प्राणनाशे दुःखं, यथा मातरं पितरं च मम समानवृत्तिं चिन्तये।' 'मम वृद्धौ माता पिता च, मया दीर्घकालं पालितौ, मम विना कौ पालयिष्यतः?' 'मम वृद्धौ जननी जनकश्च, अहं च, एकेनैव बाणेन हताः, बालेन आत्मन्यज्ञानिना।' तस्य दुःखितस्य वचनानि श्रुत्वा, धर्मे मनः प्रवृत्तम्, शोकसंभ्रान्तः, धनुर्बाणौ भूमौ पतितौ। तस्य रात्रौ क्रोशतः दुःखितस्य शब्दं श्रुत्वा, अहम् अतीव संतप्तः, शोकविह्वलः अभवम्। तत्र गतः, भग्नात्मा, क्लिष्टचित्तः, सरयूतीरे तं तपस्विनं बाणार्दितं मृतं ददर्श। तस्य जटाः विकीर्णाः, घटः स्रवन् रिक्तः, रक्तेन लिप्ताङ्गः, बाणेन विद्धः, पीडितः च। सः मां भीतः संतप्तचित्तं दृष्ट्वा, तेजसा दग्ध इव, तीक्ष्णवचनानि उवाच। 'किं पापं मया कृतं राजन्, वने वसता, यद् आत्मकार्यार्थं जलार्थी त्वं मां ताडितवान्?' 'एकेन बाणेन मम प्राणस्थानि विद्धानि, चक्षुष्मन्तौ वृद्धौ माता पिता च मम, ते अपि हताः इव।' 'नूनं तौ दुर्बलौ, अन्धौ, मां प्रतीक्षेते, तृषार्तौ, दीर्घं कालं क्रूरशोकं सहमाने।' 'नास्ति तपसः फलं न च विद्यायाः, यतो मम पिता न जानाति यद् अहम् अत्र भूमौ पतितः।' इत्येवं दशरथः कौसल्यां प्रति स्वकृतदोषं, तस्य दुःखस्य कारणं, तथा तं पूर्वकृत्यं यथावत् प्रकटयामास।