राघवयोः रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्यैव महती विपत्ति: प्रविष्टा, यथा असुरैः सूर्यः तमसा आच्छाद्यते स्म, तथा अयोध्यां महद् अन्धकारमिव व्याप्नोत्। रामेण सीतया सह निर्गते, कोसलाधिपः दशरथः, कौसल्यायाः कृष्णलोचनायाः समीपे वक्तुम् इच्छन्, स्वकृतं पापं स्मरामास। स राजा, रामस्य वनगमनानन्तरं, षष्ठ्यां रात्रौ, मध्यरात्रे, स्वकृतदोषम् अनुस्मरन्, दुःखेन व्याकुलः शनैः शनैः कालं नयन् आसीत्। स पुत्रशोकाभिभूतः राजा, स्वदोषस्मरणेन संतप्तः, शोकग्रस्तां कौसल्यां प्रति इदं मधुरं वचनं उवाच— "यद्यत् पुरुषः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव तस्य कर्तुः फलरूपेण लभ्यते, सुमुखि। यो न वित्तस्य गुरुत्वं लाघवं वा, कर्मणां च प्रारम्भे फलं दोषं वा न वेत्ति, स बाल इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिञ्चति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलाकाङ्क्षया तिष्ठति, स फलकाले दुःखमुपैति। तथैव यो न फलं विज्ञाय कर्म करोति, स किम्शुकवृक्षस्य जलदानेन फलकाले शोकम् आप्नोति। अहं च, आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिञ्चन्, रामं फलकाले त्यक्त्वा, मूढः इदानीं शोचामि। कौसल्ये, शब्दमात्रात् धनुर्धरः कुमारः सन्, 'शब्दवेधी' इति मन्यन्, अहं पापं कृतवान्। अतः, राज्ञि, मम एषः शोकः स्वकृत एव, यथा बालः विषं खादेयात्, तथा मोहात् मया कृतम्। यथा अन्यः कश्चित् पलाशवृक्षैः मोह्यते, तथा मम अपि अज्ञातफलस्य शब्दवेधस्य इदं फलं प्राप्तम्। त्वं तदा अविवाहा आसीः, अहं च राजा अभवम्। तदा वर्षाकालः समुपस्थितः, मम कामान् वृद्धिं नीतवान्। भूमौ भोगान् अनुभूय, सूर्यः इव तेजसा लोकं तापयित्वा, यममार्गमिवानुसृत्य, अन्यं देशं प्रविशति। स सूर्यः शीघ्रं तेजः अन्तर्निहितवान्, मेघाः शुष्मलाः अभवन्; सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराश्च प्रमोदन्ते स्म। विहंगमाः अपि, सलिलेन क्लिष्टपक्षाः, वातवृष्टिसन्तप्ताः, वृक्षेषु समवेताः। मत्तमृगाः जलधाराभिः पुनः पुनः आवृताः, जलपूर्णशैलसमूहवत् दृष्टाः। पर्वतान्निर्गताः, शुद्धाः स्रोता अपि, श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, सर्पवत् प्रवहन्ति स्म। वर्षाकाले, ताः शुद्धाः स्रोता अपि, रुधिरारुणसलिलाः, विक्षिप्ताः, तीरेभ्यः अपसरन्त्यः, प्रवहन्ति स्म। तस्मिन्नेव रम्ये काले, अहं धनुष्कोटिकरः, व्यायामकाङ्क्षी, सारयूम् उपत्यकां रथेन पर्यटन् आसीम्। तत्र जलाशये, रात्रौ आगतम्, महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुम्, पदचिह्नदर्शनेन हन्तुम् इच्छन्, अविनीतेन्द्रियः अहं तत्र तिष्ठन् आसीम्। तत्र, रात्रौ, एकाकी, धनुः संधाय, कुसुमिते गुह्यस्थले, सरित्कुले आगतम् एकं मृगं जघान। तदा, अन्यस्य घोरस्य पशोः शब्दं शृण्वन्, अन्धकारे, घटसमीपे सलिलगतस्य शब्दं शुश्राव। श्रवणगोचरम् आगतम्, गजस्य घोषवत् शब्दम्, अहं शृण्वन्, तीक्ष्णं बाणम्, सर्पविषसदृशं, सन्धाय, शब्दलक्ष्ये, गजमित्यभिप्रेत्य, सन्धारितम् अस्राक्षम् विससर्ज। प्रभाते, तस्मिन् वनान्तरे, मया बाणपीडितः, मानवः 'हा हा' इति व्याहरन्, प्राणेषु पतन् सलिले पतितः। बाणपातेन, तत्र मानुषी वाणी श्रूयते स्म— 'कथं मयि तपस्यि आयुधपातः जातः?' रात्रौ, एकान्ते सरित्कुले, आपो हर्तुम् आगतः, केन बाणेन ताडितः? किम् अहं कस्यापि अपराधं कृतवान्? 'अहिंसकस्य, मुनिवृत्तस्य, वनवासिनः, फलमूलाशिनः मम, केनायुधेन वधः कृतः?' 'कः मम मृत्युम् इच्छेत्, जटिलस्य, वल्कलाजिनवाससः? किम् अहं तस्य दोषं कृतवान्?' 'एवं कर्म, निष्फलं, केवलं हानिकरं, सर्वैः निन्द्यते, यथा गुरु-पत्नी-संयोगः।' 'नाहं स्वजीवितनाशेन एव शोकं करोमि, किं तु मातरं पितरं च, मम सदृशौ, तयोः कृते शोचामि।' 'तौ वृद्धौ माता पिता, यत्समर्थ्यया मया पाल्येते, मम विना को तौ पालयिष्यति?' 'मम वृद्धौ माता पिता चाहम् अपि, एकेन बाणेन, बालेन आत्मनः अज्ञेन, हताः।' एवं तस्य दीनवचनानि श्रुत्वा, धर्मे मनः स्थितम्, मम हस्तात् धनुः बाणश्च भूमौ पतितौ, शोकवेगेन ग्रस्तस्य। तस्य शोकार्तस्वरं रात्रौ शृण्वन्, अहं महता शोकविग्रहेण, मूर्च्छित इव अभवम्। तत्र गत्वा, शोकसंतप्तचित्तः सन्, सरयूकूले बाणहतं तपस्विनं मृतं दृष्टवान्। तस्य जटाः विकीर्णाः, घटः स्रुतोदकः, शरीरं रक्तविसिक्तम्, बाणपीडितं च दृष्टम्। स मां भीतमनस्कं, क्लेशग्रस्तं च, पश्यन्, तेजसा दग्ध इव, कठोरं वचनम् उक्तवान्— "हे राजन्, अहम् अरण्यनिवासी किम् अपराधं कृतवान्? यः त्वं जलार्थी मां बाणेन ताडितवान्?