राजा दशरथः, दुःखेन मनसा बारं बारं जागर्ति, तदनन्तरं गम्भीरं चिन्तनं प्रविष्टः। रामस्य लक्ष्मणस्य च वनवासेन, इन्द्रस्यापि इव महाप्रसवः अभवत्, असुराणां तमसि सूर्यस्य आच्छादनम् इव दुःखमपि समायातम्। यदा रामः सीतया सह निर्गतः, तदा कोसलाधिपः कौसल्यां श्यामलोचनां संबोधितुं इच्छन्, स्वकृतं पापं स्मरत्। यदा रामः वनं गतः, राजा षष्ठ्याम् रात्र्याम् मध्यरात्रे स्वकृतं पापं पुनः पुनः स्मरन् ताम् रात्रिं यापयामास। पुत्रशोकाभिः तप्तः राजा, स्वकृतं पापं स्मरन्, कौसल्यां पुत्रशोकाभिः क्लिष्टां इदं वचनं उवाच। "यद् यद् जनः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव तस्य कर्मफलम् लभ्यते, हे सुभगे। यो धनस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा न जानाति, कर्मणां आरम्भे फलम् दोषं वा न वेत्ति, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलस्य आकाङ्क्षां कुर्यात्, परन्तु फले आगते शोकं अनुभवति। यः फलस्य परिणामं न वेत्ति, तस्य कर्मणां अनुसरणे शोकः जायते, किम्शुकवृक्षस्य सिंचनं कुर्वतः इव। अहं अपि आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचितवान्, रामं फले समये त्यक्त्वा, मूढः इदानीं शोकं अनुभवामि। ध्वन्याः कारणात्, हे कौसल्ये, धनुष्मता राजपुत्रेण अहं पापं अकरवम्, मन्ये 'सः शब्दवेधी' इति। अतः, हे महाराज्ञि, एषः शोकः मम आत्मकृतः समुपस्थितः; मोहात् बालः विषं खादति इव। अन्यः यथा पलाशवृक्षैः मोहितः भवति, तथा मम अपि शब्दवेधस्य अज्ञातं फलम् प्राप्तम्। तदा त्वं अविवाहिता, अहं राजा अभवम्; तदनन्तरं वर्षाकालः आगतः, मम कामान् वर्धयन्। भूमौ सुखानि उपभूय, सूर्यः स्वतेजसा लोकं तापयित्वा, अन्यं देशं प्रविशति, मृतपथं अनुसरन् इव। सः सूर्यः त्वरितं तेजः धारयित्वा, मेघाः स्निग्धाः अभवन्; ततः सर्वे मेंढकाः, मृगाः, शिखिनः च हर्षिताः। पक्षिणः, तिमिरं प्राप्य, वर्षा-वायुनाः कम्पिताः, वृक्षेषु समागच्छन्, तत्र तत्र स्नानं कृतवन्तः इव। वारिस्रोतांसि पुनः पुनः पतितजलैः आच्छादितानि, मदोन्मत्ताः मृगाः जलमयपर्वतसमूहः इव अदृश्यन्त। पर्वतानां शिखरेषु, निर्मलाः नद्यः श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागाः इव प्रवहन्ति। शुद्धाः अपि नद्यः, तेषां जलं रक्तं विक्षिप्तं च, वर्षागमे तीरात् बहिर्गता, मार्गं विहाय प्रवहन्ति। तस्मिन रम्ये काले, धनुषा शरैः च सज्जः, व्यायामाय उत्सुकः, सारयूनदीतीरे रथं प्रावेशम्। जलस्थलेषु, निशीथे गच्छन्तं महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुं पथ्यां अन्विष्य, अहं असंयतैः इन्द्रियैः प्रतीक्षां अकरवम्। तत्र, रात्रौ एकाकी, धनुषं संकर्ष्य, नदीतीरे गच्छन्तं पशुं गुप्तं मारयामि। ततः, अन्यस्य तीक्ष्णस्य पशोः शब्दं श्रुत्वा, शृण्वन्, तिमिरे घटिकायाः समीपे जलस्य सञ्चलनं श्रुतवान्। श्रवणगोलकान्तरे, गजस्य गर्जनं इव शब्दं श्रुत्वा, तीक्ष्णं शरं नागविषोपमं उद्धृत्य, शब्दं लक्षीकृत्य, गजम् इच्छन्, तं शरं विसर्जितवान्। तदा, प्रभाते, वनात् मानवः स्पष्टः स्वरः उत्पन्नः, 'हाहाहा' इति क्रन्दन्, शरेण प्राणभगे विद्धः जलं प्रविष्टः। यदा शरः पतितः, तत्र मानवः स्वरः श्रुतः—'कथं तपस्यायुक्तस्य मम शस्त्रं पतितम्?' रात्रौ, एकान्ते नद्यां जलं आनयितुं आगतः, केन अहं शरेण विद्धः? किम् मया कस्यापि दुष्कृतं कृतम्? अहं हिंसां त्यक्त्वा, वन्यफलमूलजीवी, तपस्वी, कथं शस्त्रेण हन्ये? कः मम मृत्युं इच्छति, जटाधारी, वल्कलचर्मवस्त्रधारी, किम् मया तस्य अपराधः कृतः? एवं कर्म, निष्फलम् केवलं हानिकरम्, सर्वैः निन्द्यं, गुरुपत्नीं समाश्रित्य इव। मम जीवितनाशे न तावत् दुःखम्, यावत् मातापितरौ मम इव दुःखितौ। वृद्धौ तौ, मया दीर्घकालं पालितौ, मम विना कः तौ पालयिष्यति? वृद्धा माता पिता च, अहम् अपि, एकेन शरेण बालेन आत्मज्ञानहीनेन हताः। तस्य करुणं वचनं श्रुत्वा, धर्मे मनः स्थितम्, धनुः शरः च भूमौ पतितौ, दुःखेन अभिभूतः अभवम्। रात्रौ तस्य दुःखपूर्णं क्रन्दनं श्रुत्वा, अत्यन्तं विक्षिप्तः, शोकसन्तप्तः, व्याकुलः अभवम्। यदा तं स्थानं प्राप्तवान्, मनसि भग्नः, आत्मा विषण्णः, तदा सारयूनदीतीरे शरेण विद्धं तपस्विनं मृतं दृष्टवान्। तस्य जटाः विकीर्णाः, घटः स्खलितः, रिक्तः, शरीरं रक्तेन लिप्तम्, शरेण विद्धः क्लिष्टः च। सः मां, भयभीतं च, मनसा विक्षिप्तं च, दृष्ट्वा, तेजसा दग्धः इव, तीक्ष्णं वचनं उवाच।