शृणु, वैदेही, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गं यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। राजा दशरथः, दुःखेन अभिभूतचित्तः, पुनः पुनः जागरयन्, गाढं चिन्तनमापन्नः अभवत्। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्येव महाप्रतापः आपन्नः, असुरैः सूर्यस्य तमसा आच्छादितः इव, अयोध्यायाः महान् आपद् अभवत्। यदा रामः सीतया सह वनं गतः, तदा कोसलाधिपः, शोकग्रस्तः, कौसल्यायाः श्यामलोचनायाः संवादं कर्तुम् इच्छन्, स्वकृतं पापं स्मरत्। रामस्य वनगमनानन्तरं, राजा दशरथः षष्ठीम् रात्रिं मध्यरात्रे स्वदोषं स्मरन् व्यतीतान्। पुत्रशोकाभिभूतः स राजा, स्वदोषं स्मरन्, शोकसंतप्तायाः कौसल्यायाः इदं वचनम् उवाच। "यद् यत् पुरुषः करोति, सुभूतम् वा दुष्कृतं वा, तस्य एव कर्तुः फलं प्राप्यते, शुभे वा अशुभे वा। यो न जानाति वित्तस्य भारमथवा लघुत्वं, कर्मणां प्रारम्भे फलं वा दोषं वा, स बालः इति कथ्यते।" "यः आम्रवनं छित्वा, पलाशवृक्षान् सींचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फले काले शोकं प्राप्नोति। यः फलं न ज्ञात्वा कर्मणं आरभते, स किम्शुकवृक्षस्य सींचकः इव, फले शोकं प्राप्नोति। एवं अहम् आम्रवनं छित्वा, पलाशवृक्षान् सींचित्वा, रामं फले काले त्यक्त्वा, मूढः इदानीं शोकं प्राप्नोमि।" "शब्देन, हे कौसल्ये, धनुर्धरः कुमारः इति मत्वा, मया एष पापः कृतः। अतः, हे महाराज्ञि, मम आत्मकृतः शोकः प्राप्तः; बालस्य भ्रमात् विषं यथा कश्चित् खादति। यथा अन्यः पलाशवृक्षैः मोहितः भवति, तथा मम अपि शब्दवेधस्य अगोचरं फलं प्राप्तम्।" "त्वं अनविवाहिता अभवः, अहं राजा अभवम्; तदा वर्षाकालः आगतः, मम कामान् वर्धयन्। भुवि सुखानि उपभूय, सूर्यः स्वतेजसा लोकं तापयित्वा, मृत्युपथं अनुगच्छन् इव, अन्यां दिशं प्रविशत्। तत्क्षणम् उष्णता अन्तर्गतः, मेघाः श्यामला अभवन्; ततः सर्वे मेंढका, मृगाः, मयूराः हर्षिताः।" "पक्षिणः, जलप्रपातेन स्नाताः इव, तत्र तत्र वृक्षेषु समागताः, वर्षा-मारुतेन कम्पिताः। मृगाः पुनः पुनः जलप्रपातेन आच्छादिताः, मदोन्मत्ताः, जलसमूहवत् पर्वतस्य सदृशाः अभवत्। शुद्धाः सरितः गिरिसानुश्चलिताः, श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागाः इव प्रवहन्ति।" "शुद्धाः सरितः अपि, तेषां जलं रक्तं चञ्चलं च, तीरं उल्लंघ्य, वर्षागमने मार्गात् च्युताः अभवत्। तस्मिन रम्यकाले, धनुः शरैः युक्तः, व्यायामार्थं, सारयूनदीं रथेन गच्छन्। तत्र जलस्थले, रात्रौ नदीं आगतम् महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुं, पदानि अन्वेष्य, असंयत इन्द्रियः तिष्ठन्।" "तत्र अहं रात्रौ एकाकी, धनुषा सज्जः, नदीतीरे गुहायां आगतम् वनपशुं हत्वा। तत्र अन्यस्य तीक्ष्णस्य पशोः शब्दं श्रुत्वा, अन्धकारे घटसमीपे जलगतस्य शब्दं श्रुत्वा। श्रवणगम्ये, गजस्य गर्जनसदृशः शब्दः श्रुतः; तदा तीक्ष्णं बाणं, सर्पविषोपमं, उद्धृत्य, शब्दं लक्ष्यीकृत्य, गजम् इच्छन्, तं बाणं विसृज्य।" "प्रभाते, वनात् मानवस्वरः स्पष्टः उत्पन्नः—'हा हा' इति—बाणेन प्राणभूतस्थाने पतितः जलं प्रविष्टः। बाणेन ताडिते, मानवस्वरः श्रुतः—'कथं तपस्विनि मयि शस्त्रं पतितम्?' इति। 'रात्रौ अहं एकान्ते नदीं जलं हर्तुम् आगतः; केन बाणेन ताडितः? किम् अपराधं मया कृतम्?' 'कथं तपस्विनं हिंसाम् त्यक्तं, वन्याहारजीविनं, शस्त्रं वधयितुम् शक्यं?' 'केन मम मृत्युं इच्छति, जटिलेन, वल्कलाजिनवस्त्रधारिणा? किम् दोषं मया कृतम्?'" "'एवं कर्म निष्फलं, केवलं हानिकरम्, सर्वैः निन्द्यं, यथा आचार्यपत्नीं उपगच्छन्।' 'मम प्राणहानिः तावती न शोकदायिनी, यथा मातृपितृयोः, मम सदृशयोः।' 'तं वृद्धद्वयं, मया दीर्घकालम् पालितम्—मम विना, केन तौ पाल्येते?' 'मम वृद्धौ माता पिता च, अहं च, एकेन बाणेन, बालेन, आत्मनः अज्ञेन, हताः।'" "तस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, धर्मे मनः स्थापयन्, मम धनुः शरः भूमौ पतितौ, दुःखेन अभिभूतः। तस्य रात्रौ दुःखपूर्णं क्रन्दनं श्रुत्वा, अहं अत्यन्तम् विक्षिप्तः, शोकात् संत्रस्तः अभवम्। तं स्थलम् आगच्छन्, मनः शोकसंतप्तम्, तपस्विनं सरयूतीरे बाणेन विद्धं मृतं दृष्टवान्।" "तस्य जटाः विक्षिप्ताः, घटः विपातितः, रक्तेन कलुषितः, बाणेन विद्धः, तत्र शयानः अभवत्।