कौसल्या, दुःखशोकसमाकुला, रामस्य वनगमनं स्मरन्ती, धर्मज्ञैः पण्डितैश्च अपि दुःखग्रस्तचित्तैः धर्मार्थयोः संमोहः संभवति इति, हे वीर, सान्त्वनया सह पतिं सम्बोधयामास। सा उवाच—“अद्य पञ्चम्यां रात्रौ रामो वनं गतः, मम तु दुःखेन हृतसुखायाः पञ्च रात्रयः पञ्चवर्षसमानाः जाताः। अहं तं निरन्तरं चिन्तयन्ती, मे हृदि दुःखं समुद्रस्य निमग्नानां वारिवृद्धिवत् वर्धते।” एवमुक्त्वा कौसल्या शुभवाक्यं ब्रुवती, तदा सूर्यकिरणाः सान्द्राः अभवन्, रात्रिः च समीपवर्ती अभवत्। तस्याः वचनेन सान्त्वितः स राजा, दुःखवेगेन अभिभूतः, निद्रावशं गतः। इत्येवमायोध्याकाण्डस्य त्रिसष्टितमः सर्गः प्रारभ्यते। ततो राज्ञः दशरथस्य दुःखग्रस्तचित्तस्य पुनः पुनः प्रमोदे जागरणम् अभवत्। रामलक्ष्मणयोर्वनवासेन, इन्द्रस्येव आपद् आगता, असुरैः सूर्यस्य तमसा आच्छन्नस्येव, महान् शोकः समुपस्थितः। रामे सीतया सह निर्गते, कोसलाधिपः, कृष्णलोचना कौसल्यां प्रति दुष्कृतं स्मृत्वा, ताम् सम्बोधितुम् इच्छन् अभवत्। स राजा, रामस्य वनगमनानन्तरं, षष्ठ्यां रात्रौ, स्वकृतदोषस्य चिन्तया मध्यरात्रे स्थितः। पुत्रशोकातुरः स राजा, स्वदुष्कृतं स्मरन्, दुःखिता पुत्रशोकार्ता कौसल्यां प्रति एवमुवाच— “यद्यत् जनः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव कर्तुः फलं भवति। यो अर्थस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा, कर्मणः प्रारम्भे फलदोषौ च न वेत्ति, स बालः इति स्मृतः। यः आम्रवाटिकां छित्वा पलाशवृक्षान् सींचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, कालान्तरे दुःखं प्राप्नोति। यः फलावबोधनं विना कर्म आरभते, स किम्शुकवृक्षं सींचमान इव, फलकाले शोचति। अहम् अपि आम्रवाटिकां छित्वा पलाशान् सींचन्, रामं फलकाले परित्यज्य, मूढः इदानीं शोचामि। हे कौसल्ये! धनुष्मता राजपुत्रेण शब्दविद्धः इति मत्वा, शब्दस्य कारणेन अहं पापं कृतवान्। अतः एषः शोकः, स्वकृत एव, मम उपस्थितः; बालवत् मोहात् विषं यथा केनचित् उपभुज्यते। यथा अन्यः कश्चन पलाशवृक्षैः मोहितः स्यात्, तथा मम अपि, शब्दवधस्य अज्ञातं फलं उपपन्नम्। त्वं तदा अविवाहिता आसीः, अहं च राजा अभवम्; तदा वर्षाकालः आगतः, मम कामान् वर्धयन्। सूर्यः अपि भूमौ तप्त्वा, स्वतेजसा लोकम् उष्णीकृत्य, मृत्युपथं गच्छन्निव, अन्यत्र प्रविष्टः। तत्क्षणाद्, स उष्णं निगृह्य, मेघाः शुश्रूषमाणाः अभवन्; तदा सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराः च प्रमोदिताः। पक्षिणः अपि, वर्षवातेन कम्पिताः, क्लेशेन स्नाताः इव, सशकुनाः वृक्षेषु समवेताः। पुनः पुनः वर्षमारेण आवृताः, मदोन्मत्तमृगाः जलसमूहयुक्तशैलमिव बभासिरे। पर्वतशिखरात् शुद्धा: प्रवाहाः श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मनिःश्लेषयुक्ताः, सर्पवन्निर्गच्छन्। स्वच्छाः अपि ताः सरितः, वर्षेण समागताः, रक्ताम्बुशोभिताः, तीरात् प्रमत्ताः प्रवहन्ति स्म। तस्मिन्न् रम्ये काले, धनुष्कोटिभिः सज्जीकृतः, व्यायामकामः, सरयूतीरे रथेन विचरामि स्म। रात्रौ, जलाशये गन्तुं प्राप्तं महिषं वा द्विपं वा, अन्यं वा पशुं हन्तुम् इच्छन्, अनियतानि इन्द्रियाणि कृत्वा, अहम् अपि तत्र प्रतीयमानः स्थितः। तत्र रात्रौ एकाकी, धनुषा सन्नद्धः, जलतीरे छन्नं पशुं बाणेन हत्वा। तदा अन्यस्य भीमस्य पशोः शब्दं श्रुत्वा, अन्धकारे घटस्य समीपे जलगतस्य शब्दं शुश्रावम्। श्रोत्रगम्ये तस्मिन्, गजेन्द्रनादसदृशं शब्दं श्रुत्वा, अहम् अपि तीक्ष्णं बाणं, सर्पविषोपमं, समुद्धृत्य, शब्दलक्ष्ये सन्धाय, गजम् इच्छन्, सन्दर्शयामि स्म। ततः प्रभाते, वनात् मानुषः शब्दः स्पष्टः अभवत्—“हा, हा!” इति, बाणघातेन प्राणान्तिकः जलं पतन्। बाणेन ताडिते तत्र, मानुषः शब्दः श्रुतः—“कथमिदम् अस्त्रं तपस्विनं मयि पतितम्?” इति। “अहं रात्रौ एकान्ते नदीं जलं नेतुं आगतः; केन बाणेन ताडितः अस्मि? कं दोषं मया कृतम्?” “अहं हिंसावर्जितः, मृगचर्याशनः, वने वसन्; कथं मयि अस्त्रं पतति?” “केन मम मृत्युं काम्यते, जटिलेन, वल्कलाजिनवसानिना मया? कः मम अपराधः?” “एवं कर्म, निष्फलं, केवलं हानिकरं, सर्वैः निन्द्यते, यथा गुरुपत्न्यां प्रवृत्तिः।” “न मम जीवितनाशे एव दुःखम्, किन्तु मम मातरं पितरं च, मम सदृशौ, तयोः दुःखमेव अधिकम्।” “तौ वृद्धौ, मया दीर्घकालं पोषितौ; मयि नष्टे, कः तौ पालयिष्यति?” इत्येवं दशरथः, पुत्रशोकदग्धः, स्वकृतदोषदुःखक्लिष्टः, कौसल्यां प्रति स्वदुःखकथा सान्त्वनपूर्वकं निवेदयामास।