धर्मं जानामि, त्वां च धर्मविदं सत्यवादी च वेद्मि; किं तु पुत्रशोकाभिभूता अहं किञ्चिदयुक्तं वचनं उक्तवती। शोकः वीर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् अपि नाशयति, शोकः सर्वमपि नाशयति—न हि शोकसमानो रिपुः विद्यते। शत्रोः हस्तात् प्रहृतं सहितुं शक्यते, किं तु अल्पमपि उद्भूतं शोकं सहितुं दुःसहं भवति। धर्मविदः पण्डिताश्च मुनयः अपि, हे वीर, शोकग्रस्तचित्ताः धर्मार्थयोः अवबोधे मोहं प्राप्नुवन्ति। अद्य रामस्य वनगमनात् पञ्चमी रात्रिः गण्यते; मम, शोकनष्टसुखस्य, एते पञ्च रात्रयः पञ्चवर्षसमानाः अभवन्। यदा तं पुनः पुनः चिन्तयामि, तदा एषः शोकः हृदयमममपि वर्धते, अनाथस्य समुद्रे महानिव प्रवाहः इव। एवं कौसल्या या शुभवदना तानि वचनानि उक्तवती, तदा सूर्यकिरणाः म्लायन्तः अभवन्, रात्रिः च समीपगताभवत्। तथा राजा, कौसल्याया वचोभिः सान्त्वितः, शोकाभिभूतः, निद्रावशं गतः। तत्र वल्मीकिना रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रिषष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। राजा दशरथः, पुनः पुनः शोकाभिभूतचित्तः, जागरितः, गाढं चिन्तां प्रविवेश। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्यापि इव महद् आपद् प्रविष्टा, असुरैः सूर्यस्य ग्रस्तस्य इव, तमः अयोध्यां व्याप्य स्थितम्। रामः सीतया सह निर्गतः सन्, कोसलाधिपः, किञ्चित् वक्तुम् इच्छन्, स्वकृतं पापं स्मरत् कौसल्यां प्रति। स राजा, रामस्य वनगमने, षष्ठीं रात्रिम् अर्धरात्रे, स्वदोषं अनुस्मरन्, तस्याः समीपे स्थितः। पुत्रशोकातुरः स राजा, स्वकृतं पापं स्मरन्, शोकसन्तप्तायै कौसल्यायै इदं वचनम् ऊचैः। "यद् यत् जनः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव तस्य फलरूपेण लभ्यते, हे सुभगे। यः धनस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा, कर्मणां परिणामं वा, दोषान् वा न जानाति, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सीचयति, तस्य पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं इच्छति, फलकाले तु शोचति। यः परिणामं अजानन् कर्म करोति, स किम्शुकवृक्षस्य जलदातारः इव, फलकाले शोचति। एवं अहम् अपि आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सीचयित्वा, फलकाले रामं परित्यज्य, मूढः इदानीं शोचामि। शब्दात्, हे कौसल्ये, धनुर्धरः राजपुत्रः सन्, अहम् एतत् पापं कृतवान्, 'शब्दवेद्धः' इति मन्यमानः। अतः, हे महाराज्ञि, मया एव एषः शोकः उपार्जितः; बालः इव मोहात् विषं भक्ष्येत। यथा अन्यः जनः पलाशवृक्षैः मोहितः भवति, तथा मम अपि, शब्दविद्धस्य अज्ञातफलम्, इदानीं प्राप्तम्। त्वं तदा कुमारी, अहं च राजा अभवम्; तदा वर्षाकालः समागतः, मम कामान् वर्धयन्। भूम्याः सुखानि उपभुञ्जानः, सूर्यः अपि स्वतेजसा लोकं तापयित्वा, मृतेषु गतिः इव अन्यां दिशं प्रविश्य अस्तमितः। तत्क्षणमेव सः तेजः अन्तः गृहीत्वा, मेघाः च चमत्तरलाः अभवन्; तदा सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराः च हृष्टाः अभवन्। पक्षिणः अपि, कष्टेन स्नाताः इव, सिक्तपक्षाः, उत्पतन्तः, वायुवृष्टिभिः कम्पिताः, वृक्षेषु समागताः। पुनः पुनः वर्षमाणेन जलप्रपातेन आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः जलपूर्णशैलसमूहाः इव दृश्यन्ते। पर्वतानां शिखरात् वेगवत् प्रवहन्त्यः नद्यः, शुक्लरक्तवर्णाः, भस्मरजसा रेणुकाः, नागवद् आकाशे प्रवहन्ति। शुद्धाः अपि ताः नद्यः, रुधिरवर्णेन जलप्रवाहेन, वर्षाकाले कूलात् अपसरन्त्यः, मार्गं विहाय स्रवन्ति। तस्मिन् रमणीयकाले, धनुषा बाणैः च सुसज्जितः, व्यायामाय उत्सुकः, सारयूनदीतीरे रथेन निर्गतः। तत्र जलाशयेषु, रात्रौ आगतम्, महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुम् अन्विष्य, अनियतमिन्द्रियः, अहम् अभवम्। तत्र, रात्रौ एकाकी, धनुषा सज्जः, नदीतीरे गूढे, मृगम् अपि जघानम्। ततोऽन्यस्य क्रूरस्य पशोः शब्दम् श्रुत्वा, श्रोत्रगोचरम्, घटस्य समीपे जले चलन्तं शब्दम् अन्धकारे श्रुतवान्। तत्र श्रोत्रगोचरे, गजेन्द्रस्य नादवत् शब्दम् श्रुत्वा, अहम् तीक्ष्णम् इषुं, सर्पविषसमानम्, निष्क्रान्तवान्। शब्दम् उपलक्ष्य, गजम् इच्छन्, तं तीक्ष्णम् इषुं, विषसमानम्, मुमोच। तदा, प्रातःकाले, मृगस्य पतनात्, मानुषः शब्दः वनात् उत्पन्नः—'हा हा' इति क्रन्दन्, बाणेन विद्धः जलं प्रविष्टः। तत्र बाणेन विद्धे, मानुषी वाणी श्रूयते—'कथम् अहं तपस्वी बाणेन पतितः?' रात्रौ, एकान्ते, जलार्थी अत्र आगतः, केन बाणेन विद्धः अस्मि? किम् अहं कस्यापि अपराधं कृतवान्? अहं हिंसां त्यक्त्वा, वन्येन जीवन्, मुनिः, कथं शस्त्रहतः? केन मम वधः इच्छितः, जटिलः, वल्कलाजिनवासाः, किम् अहं तस्य दोषं कृतवान्?