कौसल्या धर्मज्ञं राजा दशरथं संबोध्य स्नेहपूर्वकं भाषमाणा अवदत् — “न स्त्री प्रशंस्या, हे विप्र, यस्य पतिः एवं धर्मात्मा, तया तस्य प्रियार्थं प्रार्थितव्यम्। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मज्ञं सत्यवदं च जानामि; किन्तु पुत्रशोकविह्वला अहं किञ्चित् अनुक्तं उक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् अपि नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति; शोकस्य समः शत्रुः नास्ति। शत्रोः हस्ताघातः सहनीयः, किन्तु सूक्ष्मः अपि जातः शोकः दुःसहः। तपस्विनः अपि, हे वीर, धर्मज्ञाः विद्वांसः अपि, शोकग्रस्ताः कर्तव्यार्थे मोहम् आप्नुवन्ति। रामो वनं गतः, आजि पञ्चमी रात्रिः गता; मम हर्षः शोकात् नष्टः, ताः पञ्च रात्र्यः पञ्च वर्षाणि इव। रामं चिन्तयन्त्या मम हृदयस्थः शोकः समुद्रस्य महाप्लवः इव वर्धते।” एवं कौसल्या शुभं वचनं उक्तवती, तदा सूर्यकिरणाः म्लानाः अभवन्, रात्रिः सन्निपत्य आगता। तस्याः वचनैः राजा सन्तुष्टः, किन्तु शोकात् आक्रान्तः, निद्रायाः अधीनः अभवत्। ततः श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। पुनः पुनः जागरितः, शोकग्रस्तः राजा दशरथः गम्भीरं चिन्तनं प्रविष्टः। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्य दुःखमिव, अयोध्यायाः अन्धकारः सूर्यस्य असुरैः आवृतः इव प्रविष्टः। रामः सीतया सह निर्गतः, कोसलाधिपः श्यामलोचनां कौसल्यां प्रति वक्तुम् इच्छन्, स्वदोषं स्मरत्। राजा रामस्य वनगमनात् अनन्तरं षष्ठ्यां रात्रौ, मध्यरात्रे, स्वदोषं स्मरन्, शोकात् व्याकुलः अभवत्। पुत्रशोकात् पीडितः राजा, स्वदोषं स्मरन्, शोकात् पीडितां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् अवदत् — “यद् यद् जनः करोति — शुभं वा अशुभं वा — तस्य एव कर्मणः फलं प्राप्नोति, हे सौभाग्यवती। यो धनस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा, कर्मणः आरम्भे फलं वा, दोषं वा न जानाति, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवाटिकां छित्वा पलाशवृक्षान् सींचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फले प्राप्ते दुःखितः भवति। यः परिणामं न जानन् कर्म आरभते, स फले दुःखितः भवति, यथा पलाशवृक्षस्य जलदः। अहम् अपि आम्रवाटिकां छित्वा पलाशान् सींचित्वा, रामं फले त्यक्त्वा मूढः दुःखी अभवम्। शब्देन, हे कौसल्ये, धनुष्मता राजकुमारः, अपराधं कृतवान् — 'शब्दवेधी' इति मन्यन्। अतः, हे राज्ञि, आत्मकृतः एष शोकः मम आगतः; बालः विषं खादति इव, मोहात्। यथा अन्यः पलाशवृक्षैः मोहितः भवेत्, तथा मम अपि शब्दवेधनस्य अज्ञातं फलं प्राप्तम्। तदा त्वं अविवाहिता, हे राज्ञि, अहं राजा अभवम्; वर्षाकालः आगतः, मम कामान् वर्धयन्। भूमौ सुखानि उपभुक्त्वा, सूर्यः ताम्रांशुभिः लोकं तपित्वा, मृत्युपथं अनुयाति इव अन्यं देशं प्रविशति। तत्क्षणं सूर्यः तेजः अन्तः धृत्वा, मेघाः श्यामलाः अभवन्; ततः सर्वे मेढकाः, मृगाः, मयूराः प्रमुदिताः। पक्षिणः, तत्र तत्र सिक्तपक्षाः, कठिनेन स्नाताः इव, वर्षवातैः कम्पिताः, वृक्षेषु समागताः। पुनः पुनः वारिस्रवणेन आच्छादिताः, मदोन्मत्ताः मृगाः जलपूर्णपर्वतसंकाशाः अभवन्। पर्वतानां शिखरात् शुद्धाः नद्यः श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागसंकाशाः प्रवहन्ति। शुद्धाः अपि नद्यः, तेषां जलं रक्तं, उद्वेगयुक्तं, वर्षागमे तीरं लंघित्वा मार्गं त्यक्त्वा प्रवहन्ति। तस्मिन रम्ये काले, धनुषा शरैः सज्जः, व्यायामाय उत्सुकः, सारयूं नदीं रथेन गच्छन्। जलस्थले, रात्रौ नदीं प्राप्तम् महिषम् वा गजम् वा, वा अन्यं पशुं चिन्तयन्, असंयतइन्द्रियः, तत्र उपविशन्। तत्र, रात्रौ एकाकी, धनुषं आकृष्य, नदीतीरे गुप्तं जातं वन्यपशुं हत्वा। पुनः अन्यस्य तीक्ष्णपशोः आगमनध्वनिं श्रुत्वा, अन्धकारे घटस्य समीपे जलगतस्य शब्दं शृणोति। श्रवणमण्डले, गजगर्जनसदृशं शब्दं श्रुत्वा, तीक्ष्णं शरं नागविषसदृशं निक्षिप्तम्। शब्दं लक्षीकृत्य, गजम् इच्छन्, तं शरं विषसदृशं मुंचन्। प्रभाते, वनात् मानवध्वनिः स्पष्टः अभवत् — 'हाहा' इति, बाणेन प्राणभागे विहतः जलं पतितः। शरे पतिते, मानवध्वनिः तत्र श्रुतः — 'कथं तपस्वीमिव मयि शस्त्रं पतितम्?' रात्रौ, एकान्ते नदीं आगत्य, जलं आहरन्, केन बाणेन अहं विहतः? किम् मया कस्य अपराधः कृतः? अहं हिंसाम् उत्सृज्य, वन्यं खाद्यं भुञ्जानः तपस्वी, कथं शस्त्रेण हन्येयम्?" एवं दशरथः दुःखस्मृत्या कौसल्याम् उक्तवान्, तस्य दुःखस्य कारणं स्वकृतं अपराधं विवृणोत्, शोकस्य महत्त्वं प्रतिपादयन्।