कौसल्या, शिरः भूमौ नमयन्ती, करुणां याचते स्म, “भगवन्, तव आज्ञया अहं विनष्टा; कृपया, मां पुनः न हन्याः।” सा पुनः अवदत्, “यस्य पतिः एवं गुणवान्, तस्याः स्त्रीत्वं न प्रशंस्यं, यदि सापि तस्य प्रियं याचेत्। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मज्ञं सत्यम् वक्तारं च; किन्तु पुत्रशोकात्, अहं अनुचितं वाक्यम् उक्तवती।” शोकः वीर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् अपि नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति; शोकस्य तुल्यः रिपुः नास्ति। शत्रोः हस्ताघातं सहनं शक्यते, किन्तु अल्पः अपि शोकः दुःसहः। तपस्विनः अपि, धर्मज्ञाः शिक्षिताः च, शोकविह्वलिताः धर्मार्थयोः मोहं प्राप्नुवन्ति। रामस्य वनगमनात् पञ्चरात्राणि गतानि; मम हर्षः शोकात् विनष्टः, तानि पञ्चरात्राणि पञ्चवर्षाणि इव सन्ति। रामं चिन्तयन्त्या मम हृदयस्थः शोकः वर्धते, निर्बलस्य समुद्रस्य जलप्रवाह इव। कौसल्या इत्येवम् उक्तवती, शुभवाक्यानि उच्चारयन्ती; सूर्यकिरणाः म्लानाः अभवन्, रात्रिः समीपमागच्छत्। राजा, कौस्यलया वाक्यैः सान्त्वितः, शोकवशं गतः, निद्रावशं प्राप्नोत्। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा दशरथः, शोकविह्वलितः, पुनः पुनः जागृतः, गम्भीरध्यानं प्रविष्टः। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्यापि विपत्तिः इव, अयोध्यायां प्रविष्टा; असुराणां तमः सूर्यं आच्छादयत् इव। रामः सीतया सह वनं गतः; कोसलाधिपः, श्यामलोचनां कौसल्यां सम्बोधितुम् इच्छन्, स्वदोषं स्मरत्। राजा, रामस्य वनगमनानन्तरं, षष्ठरात्रिं, मध्यरात्रे, स्वदोषं स्मरन्, शोकात् व्यथितः। पुत्रशोकात् पीडितः राजा, स्वदोषं स्मरन्, शोकग्रस्तां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् अवदत्: “यद् यत् पुरुषः करोति—सत् वा, असत् वा—तस्य एव फलं लभते। यो न जानाति धनस्य भारम्, कर्मणां फलम्, दोषम् वा, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं इच्छति, फले दुःखितः भवति। यः कर्मणः फलम् न जानाति, स किम्शुकवृक्षस्य सिंचनम् इव, फले दुःखितः भवति। अहं अपि आम्रवनं छित्वा पलाशान् सिंचितवान्; रामं परित्यज्य, मूढः सन्, इदानीं शोकात् व्यथितः अस्मि। कौसल्ये, राजपुत्रः धनुर्धारी, शब्दस्य कारणेन, पापम् अकरवम्—‘स शब्दवेधी’ इति मे चिन्तनम्। अतः, स्वकृतस्य दुःखस्य कारणं मम; मूढः बालः विषम् खादति इव। अन्यः पुरुषः पलाशवृक्षैः मोहितः भवति, अहं अपि शब्दवेधनस्य अनजानात् दुःखं प्राप्नवान्। त्वं अनविवाहिता अभवः, अहं च राजा अभवम्; तदा वर्षाः आगच्छन्, मम कामः वर्धितः। पृथिव्याः सुखानि उपभोग्य, सूर्यः स्वतेजसा लोकं तापयित्वा, मृतपथम् अनुगच्छन् इव, अन्यं देशम् प्रविशति। सः त्वरितं तेजः धारयन्, मेघाः स्फटिकवत् अभवन्; ततः सर्वे मेंढकाः, मृगाः, मयूराः च प्रमुदिताः। पक्षिणः, तिक्तेन स्नानम् कृत्वा, वृष्टि-वायुनाः कम्पिताः, वृक्षेषु समागच्छन्। पुनः पुनः जलपातेन आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः, जलसमूहयुक्तः पर्वतः इव दृष्टाः। निर्मलाः नद्यः, पर्वतशिखरात् प्रवहन्त्यः, श्वेत-रक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, नागाः इव। नद्यः अपि, शुद्धजलाः, रक्ताः, क्षुब्धाः, तीरं उल्लंघ्य, मार्गं विहाय, वर्षागमने प्रवहन्ति। तस्मिन रम्ये काले, अहं धनुः-बाणैः सुसज्जः, व्यायामाय, सारयूनदीतीरे रथं प्रावर्तम्। जलस्थले, रात्रौ आगतम् महिषं वा गजं वा, अन्यं वा पशुं, पदानि अन्विष्य, असंयत इन्द्रियः, तत्र उपस्थातः। रात्रौ, एकाकी, धनुषा आकृष्टः, नदीतीरे आगतम् पशुं गुप्तं हत्वा। तत्र, अन्यस्य उग्रपशोः शब्दं श्रुत्वा, अहं श्रुतवान्; तत्र, तमसि, घटसमीपे, जलगतस्य गमनशब्दं श्रुतवान्। श्रवणगोलके, गजस्य गर्जनं इव शब्दं श्रुत्वा, विषसर्पस्य इव तीक्ष्णम् बाणम् आकर्षितवान्। शब्दे लक्ष्ये, गजम् इच्छन्, तं विषदं बाणम् मोक्षितवान्। प्रभाते, वनात् मानवस्य स्पष्टः स्वरः अभवत्—‘हा हा’—इति, बाणेन विद्धः, जलं प्रविष्टः। बाणाघातात्, मानवस्वरः तत्र श्रुतः—‘कथं तपस्विनि मयि आयुधम् पतितम्?’ रात्रौ, एकान्तनदीं जलाय आनयितुम् आगतः, केन बाणेन आहतः अस्मि? किम् अपराधम् अकरवम्?