तदा दशरथः राजाः शोकसम्भ्रान्तचित्तः कौसल्यां प्रार्थयन् प्रणाममञ्जलिं कृत्वा अवदत् — “त्वं अन्यमपि जनं सदा दयालुं सौम्यं च पश्यसि, अतः त्वाम् अञ्जलिपुटेन याचामि। स्त्रियः धर्मनिष्ठाः पतिं — स धर्मात्मा वा अधर्मात्मा वा — इह लोके प्रत्यक्षं देवतामिव मन्यन्ते। त्वं धर्मपरायणा लोकधर्मान् दृष्ट्वा, दुःखिता अपि, दुःखितं जनं प्रति कठोरं वचनं न वदेत्।“ राजस्य दुःखयुक्तं दयावद्वचनं श्रुत्वा कौसल्या अश्रूणि मुक्त्वा, नूतनकाष्ठाद् जलप्रवाहमिव, शोकसन्तप्ता अभवत्। सा पद्मरूपं अञ्जलिं शिरसि स्थापयित्वा, अश्रुपूर्णा कम्पमानवाक् शीघ्रं भयभीता राजानं प्रति उवाच — “दया कुरु, नमस्कृत्य याचामि; तव आज्ञया अहं विनष्टा, न पुनः मां हन्याः। पतिसम्पन्ना स्त्री या तस्य प्रसादं याचेत्, सा न प्रशंस्या इह लोके वा परत्र वा। धर्मं जानामि, त्वाम् अपि धर्मज्ञं सत्यवाचं जानामि; किन्तु पुत्रशोकात् मया किञ्चिद् अप्रियम् उक्तम्। शोकः वीर्यं नाशयति, शोकः विद्यां नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति — शोकस्य तुल्यः शत्रुः नास्ति। शत्रोः हस्ताघातं सहनं शक्यते, किन्तु स्वल्पः अपि उत्पन्नः शोकः दुर्यः सहनाय। तपस्विनः अपि धर्मज्ञाः विद्वांसः अपि, शोकग्रस्ताः कर्तव्यं धनं च न जानन्ति, मोहिताः भवन्ति। रामस्य वनगमनात् पञ्चम्याः रात्र्याः गणना अधुना; मम हर्षविनाशात् एता रात्र्यः पञ्चवर्षाणि इव। रामं चिन्तयन्त्या मम हृदयस्थः शोकः वर्धते, अनाश्रयस्य समुद्रस्य जलप्रवाहमिव।“ एवं कौसल्या शुभवचनानि वदन्ती, सूर्यकिरणाः शिथिलाः अभवन्, रात्रिः आगच्छत्। कौसल्यायाः वचनैः राजा हृष्टः, किन्तु शोकवशः निद्रायाम् पतितः। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा दशरथः पुनः पुनः जाग्रत्, शोकवशः, गहनं चिन्तनं प्रविष्टः। रामलक्ष्मणयोः वनगमनात् महान् दुर्भाग्यः, इन्द्रस्य दुःखमिव, अयोध्यां व्याप्य, असुराणां तमः सूर्यं आवृत्य इव। रामः सीतया सह गच्छति स्म, तदा कोसलाधिपः कौसल्यां स्मृत्वा स्वदुष्कृतं अपि चिन्तयामास। राजा रामस्य वनगमनात् षष्ठ्यां रात्र्यां मध्यरात्रे स्वदुष्कृतं स्मृत्वा शोकग्रस्तः अभवत्। पुत्रशोकात् संतप्तः राजा, स्वदुष्कृतं स्मृत्वा, शोकग्रस्तां कौसल्यां प्रति इदं वचनं अवदत् — “यद् यद् मानवः करोति — शुभं वा अशुभं वा — तस्य एव फलं लभते। यो धनस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा, कर्मणां आरम्भे फलं दोषं वा न जानाति, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्त्वा पलाशवृक्षान् सींचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फलकाले दुःखं अनुभवति। यः फलं न जानाति, कर्मणः अन्वेषणं करोति, फलकाले शोकं अनुभवति, किम्शुकवृक्षं सींचन् इव। एवं अहं आम्रवनं छित्त्वा पलाशवृक्षान् सींचित्वा, रामं फलकाले त्यक्त्वा, मूढः, अधुना शोकितः। श्रवणेन, कौसल्ये, धनुष्मता राजपुत्रेण, ‘स शब्दवेधी’ इति मन्ये, पापं कृतवान्। अतः एषः शोकः, स्वकृतः, मम आगतः; बालवत् मोहात् विषं भक्ष्यते। अन्यः यथा पलाशवृक्षैः मोहितः भवति, एवं मम शब्दवेधनस्य अज्ञातं फलं प्राप्तम्। तदा त्वं अविवाहिता अभवः, अहं राजा अभवम्; ततः वर्षाकालः कामवृद्धिं कृतवान्। भुवि सुखानि उपभोग्य, सूर्यः तप्त्वा, मृतपथं अनुगच्छन् अन्यं देशं गच्छति। तदा सूर्यः तापं अन्तः धृत्वा, मेघाः श्यामाः अभवन्; तदा मेंढकाः मृगाः मयूराः प्रमुदिताः। पक्षिणः, सिक्तपक्षाः, कठिनं स्नानं कृत्वा, वायुवर्षाभिः कम्पिताः, वृक्षेषु समायाताः। मत्ताः मृगाः, पुनः पुनः जलधारया आवृताः, जलमयपर्वतसमूहा इव दृष्टाः। शुद्धाः नद्यः पर्वतशिखरात् प्रवहन्त्यः, श्वेतरक्ताः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, सर्पवद् अभवन्। शुद्धाः नद्यः अपि, रञ्जितजलाः, प्रवहन्त्यः, वर्षागमने तीरं लङ्घित्वा, मार्गं विहाय प्रवहन्ति। तस्मिन् सुखकाले, धनुषा शरैः सुसज्जः, व्यायामाय उद्यतः, सारयूनदीतीरे रथं प्रावेशम्। रात्रौ जलस्थले गच्छन्, मृगं वा गजं वा, अन्यं वा जीवम्, पदचिह्नं अन्वेष्य, अहं असंयतइन्द्रियः तत्र अपि स्थितः। तत्र रात्रौ एकाकी, धनुषं संकर्ष्य, जलतीरे छन्नं जीवम् अपि हत्वा। ततः अन्यः भीमः जीवः समीपं आगच्छति इति शब्दं श्रुत्वा, अहं शृणोमि; तदा तमसि, घटस्य समीपे जले गतं किञ्चित् शब्दं शृण्वन्।