राजा दशरथः, चिन्तयानः, स्वकृतं पूर्वदोषं स्मरत्—यद् अतीते काले, अजानेन, शब्दवेधिनः रूपेण कृतम्। तस्य मनः तेन दुःखेन च, रामस्य वियोगशोकस्य च, अत्यन्तं पीडितम्। शोकतप्तः स पृथिवीश्वरः, कम्पमानः, कृताञ्जलिः, अधोमुखः, कौसल्यां प्रति अनुग्रहम् इच्छन्, दुःखार्तया वाचा अब्रवीत्—"त्वां प्रार्थये कौसल्ये, कृताञ्जलिः, यतः त्वं सर्वदा परदुःखसहिष्णु, अनुकम्पासंपन्ना च। नूनम्, स्त्रीणां पतिः, धर्मचिन्तकानां दृष्ट्या, पुण्यः वा अपुण्यः वा, दृश्यदेवता इव लोके। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकाचारदर्शिनी, शोकाभिभूतस्य मम, दुःखिता अपि, कठोरं वाक्यं न वक्तुम् अर्हसि।" राज्ञः दुःखपूर्णं दयार्द्रं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रूणि मुमोच, इव तृणात् सलिलधाराः स्रवन्त्यः। सा, कृताञ्जलिः, पद्मकोशसदृशे करौ शिरसि संस्थाप्य, रुदती, व्याकुला, कम्पमानया वाचा, शीघ्रं भीता च, राजानम् अब्रवीत्—"अनुग्राह्यः भव, नमस्कुर्वती त्वद्गतमस्तका अहम्; भगवन्, तवाज्ञया विनष्टास्मि, न मां पुनः हन्तुम् अर्हसि। या स्त्री पतिं लब्ध्वा, तस्य प्रियताम् याचते, सा न स्तुत्या निहिता, नास्मिन्लोके न परत्र। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मवित् सत्यवदिन् इति वेद्मि; किन्तु, पुत्रशोकाभिहता, अप्रियम् उक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्यां नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति—नास्ति शत्रुः शोकसमः। रिपोः हस्ताघातः सह्यः, सूक्ष्मोऽपि शोकः दुर्निवारः। तपस्विनः अपि धर्मज्ञाः, विद्वांसः अपि, शोकग्रस्ते मनसि धर्मार्थविभ्रान्तिम् आप्नुवन्ति। अद्य पञ्चमी रात्रिः याता, यदा रामः वनं गतः; मम, शोकनष्टसुखायाः, एता पञ्च रात्रयः पञ्चवर्षसमा इव। तम् चिन्तयन्त्या, मम हृदि शोकः वर्धते, अनाथस्य समुद्रस्य जलेन इव।" एवम् कौसल्या शुभवाणीम् उक्तवती, सूर्यकिरणाः मन्दाः अभवन्, रात्रिः च समुपस्थिताः। तया वचोमाधुर्येण समाश्वसितः राजा, शोकग्रस्तः सन्, निद्रावशं अगच्छत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः प्रवक्ष्यामि। राजा दशरथः, पुनः पुनः शोकात् प्रबुद्धः, विषण्णचित्तः, गाढं विचारं जगाम। रामलक्ष्मणयोः वनगमनस्य दुःखेन, इन्द्रस्यापि इव महाप्राप्तिः, असुरैः सूर्यस्य तम इव, अयोध्याम् आविशत्। रामेण सीतया सह निर्गते, कोसलाधिपः, कृष्णलोचना कौसल्यां प्रति वक्तुम् इच्छन्, स्वदोषं पुनः समस्मरत्। राजा, रामस्य वनगमनानन्तरम्, षष्ठीं रात्रिं मध्ये निशायाः, स्वदोषं स्मरन्, व्यतीतान् दुःखान् अनुशोचन् अवसत्। पुत्रशोकात् संतप्तः, स्वकृतं पापं स्मरन्, दुःखिता कौसल्या अपि दुःखिता, ताम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "यद्यत् जनः करोति, शुभम् अशुभं वा, तत् एव फलं प्राप्नोति; नान्यत्। यो वित्तस्य गुरुत्वलाघवं, कर्मणः प्रारम्भे परिणामं, दोषं च न जानाति, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्वा, पलाशवृक्षान् सीचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलस्य कामना करोति, फलागमे शोकं प्राप्नोति। यः परिणामं अजानन् कर्म आरभते, स फलदाने शोकम् आप्नोति, किम्शुकस्य जलसिचकस्य इव। एवं अहम् अपि आम्रवनं छित्वा, पलाशान् सीचयित्वा, रामं फलदाने त्यक्त्वा, मूढः इदानीं शोकं उपगतः।" "शब्दस्य कारणात्, धनुर्धरः कुमारः सन्, अहं पापं कृतवान्—'शब्दवेधी' इति मन्यमानः। तस्मात्, एषः दुःखः मम स्वकृतः, बालवत् भ्रमात् विषं यथा केनचित् सेवनं कृतम्। यथा अन्यः पलाशपुष्पैः मोहितः, एवं मम अपि, शब्दवेधस्य अज्ञानफलम् आगतम्।" "त्वं तदा अविवाहा आसीः, अहं च राजा अभवम्; तदा वर्षाकालः समुपस्थितः, मम कामान् वर्धयन्। भूमौ रम्यं भुक्त्वा, सूर्यः स्वतेजसा लोकम् आतप्य, यममार्गमिव अन्यं देशम् प्रविश्य, अन्तर्हितः अभवत्। तदा सः तेजः अन्तः कृत्वा, मेघाः शुश्रूषमाणा अभवन्; सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराः च प्रमोदन्ते स्म। पक्षिणः, वर्षवाताभिघातेन सिक्तपक्षाः, उन्नतपक्षाः, वृक्षेषु समागताः। पुनः पुनः पतितवारिणा आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः जलमयपर्वतसङ्घातवत् अदृश्यन्त। शुद्धाः अपि निर्झराः, पर्वतपृष्ठात् वहन्त्यः, श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः युक्ताः, इव सर्पाः। ताः अपि शुद्धाः निर्झराः, उदकस्य रागेण कम्पिताः, वर्षाकाले तीराणि उल्लङ्घ्य, मार्गात् अपसरन्ति।" "तस्मिन रम्यकाले, धनुः शरसमायुक्तः, व्यायामकाङ्क्षी, सारयूनदीतीरं रथेन अगच्छम्।