राजा दशरथः चेतनां पुनरुपलभ्य, दीर्घं महान्तं च निश्वस्य, पार्श्वे स्थितां कौसल्यां दृष्ट्वा पुनः चिन्तायाम् अपतत्। चिन्तयन् सः पूर्वं स्वकृतं पापं स्मरत्—यद् अज्ञानतः पूर्वं शब्दवेधि भूत्वा कृतवान्। तेन दुःखेन रामशोकश्च मनसि प्रवृद्धौ, स राजा उभाभ्याम् आपद्भ्याम् पीडितः अभवत्। शोकेन संतापेन च दग्धः, स पृथिवीपतिः कम्पमानः, कृताञ्जलिः, अधोमुखः, कौसल्यां प्रार्थयन् वाक्यम् उवाच। "त्वां प्रार्थये कौसल्ये कृताञ्जलिः, यत् त्वं सदा दयालुर्मृदुश्च, परेषामपि। खलु स्त्रीणां, धर्मानुशीलिनां, पतिः—सद्वा असद्वा वा—दृश्यः देवता इह लोके। त्वम् धर्मनिष्ठा, लोकधर्मदर्शिनी, दुःखिता अपि, दुःखितस्य मम कठोरं वाक्यं न वदेत्।" राज्ञः करुणं दुःखार्तं वाक्यं श्रुत्वा, कौसल्या नूतनतृणनदीस्रववत् अश्रूणि मुमोच। सा, कृताञ्जलिः, शिरसि पद्मसमानं हस्तं निधाय, रुदती कम्पमाना, शीघ्रम् उद्विग्ना च, राजानं वचः उवाच। "कृपां कुरु, नमस्कृत्य शिरसा त्वां याचे; तव आज्ञया अहं नष्टा, न मां पुनः हन्तुम् अर्हसि। या पतिं लब्ध्वा तव प्रकारं, तस्य प्रियं प्रार्थयेत्, सा न स्त्री स्तुत्या इह वा परत्र। धर्मं जानामि, त्वामपि धर्मवित् सत्यवादी च वेद्मि; परं पुत्रशोकात्, अप्रियम् उक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति—शोकसमः रिपुः नास्ति। रिपोः हस्ताघातम् सहितुं शक्यते, किं तु लघुः अपि उत्पन्नः शोकः दुःसहः। अपि धर्मज्ञाः तपस्विनः, विद्वांसः च, शोकग्रस्तचित्ताः धर्मार्थविवेकम् मोहयन्ति। अद्य पञ्चम्यां रात्र्यां रामः वनं गतः; मम दुःखेन विनष्टायाः एता पञ्च रात्रयः पञ्च वर्षाणि इव। तं चिन्तयन्त्याः मम हृदि शोकः वर्धते, अनाथानां समुद्रजलवृद्धिवत्।" एवमुक्तवत्याः कौसल्यायाः शुभवाक्यं, सूर्यरश्मयः मन्दाः अभवन्, रात्रिः च समुपजगाम। स राजा कौसल्यायाः वाक्यैः सान्त्वितः, दुःखेन अभिभूतः, निद्रावशं गतः। इति श्रीवाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिसष्टितमः सर्गः। ततो राजा दशरथः, पुनः पुनः प्रमुञ्चन्, शोकग्रस्तचित्तः, गाढं चिन्तायाम् अपतत्। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्यापि यथा, महाप्रकोपः प्रविष्टः, असुरैः सूर्यस्य तमः यथा। रामेण सीतया सह निर्गते, कोसलाधिपः, श्यामलोचना कौसल्यां वक्तुम् इच्छन्, स्वकृतं पापं स्मृतवान्। स राजा, रामस्य वनगमनानन्तरम्, षष्ठ्यां रात्रौ, मध्यरात्रे, स्वकृतं पापं स्मरन्, दुःखितः अभवत्। पुत्रशोकात् संतप्तः राजा, स्वकृतं पापं स्मरन्, दुःखिता अपि कौसल्यां इदं वचनम् उवाच। "यद् यः करोति नरः, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव, सुभगे, कर्ता फलं प्राप्नोति। यो न वित्तस्य गुरुत्वलाघवम्, न कर्मणः प्रारम्भे फलं, न दोषं जानाति, सः बालः इति कथ्यते। यः आम्रवनं छित्वा पलाशान् सिञ्चति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं इच्छति, फले काले शोचति। यः फलं न ज्ञात्वा कर्म करोति, सः फले काले शोचति, किम्शुकपुष्पवत्। अहम् अपि आम्रवनं छित्वा पलाशान् सिञ्चन्, रामं फलकाले परित्यज्य, मूढः इदानीं शोचामि।" "शब्दात्, कौसल्ये, धनुर्धरः राजपुत्रः अहं पापं कृतवान्, 'शब्दवेधी' इति मन्यमानः। तस्मात्, राज्ञि, एषः स्वकृतः दुःखः माम् उपागतः; बालवत् मोहात् विषम् अपि ग्रसति कश्चित्। यथा कश्चित् पलाशैः मोह्यते, तथैव मम शब्दवेधात् अज्ञातफलं प्राप्तम्। त्वं तदा अविवाहा, अहं राजा अभवम्; ततः वर्षाकालः आगतः, मम कामान् वर्धयन्।" "भूमौ सुखानि अनुभूय, सूर्यः स्वतेजसा जगत् तापयित्वा, यममार्गमिव अन्यं देशं प्रविशति। सः किञ्चिदेवोष्मा धारयन्, मेघाः स्निग्धाः अभवन्; ततः सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराः च प्रमोदन्ते। पक्षिणः सिक्तपक्षाः, उन्नतान् कृत्वा, कठिनेन स्नाताः इव, वृष्टिवायुभिः कम्पिताः, वृक्षेषु समवेताः। पुनः पुनः पतदम्बुना आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः जलमयगिरिपुञ्जवत् दृश्यन्ते। शुद्धाः अपि प्रवाहाः पर्वतशिखरात् श्वेतरक्तवर्णाः, भस्मरेखाभिः, सर्पवत् स्रवन्ति। ताः शुद्धाः अपि नद्यः, रागिण्यः, कम्पमानजलाः, वर्षागमेन तटात् उद्धृत्य, मार्गं विहाय वहन्ति।" एवं दशरथः स्वकृतदोषस्मरणेन च रामशोकदुःखेन च संतप्तः, कौसल्यां दुःखार्तां प्रति स्वदुःखं निवेदयन्, रात्रौ दुःखमग्नः अभवत्।