नृपः स चिन्तयन्, क्लेशेन समाविष्टेन्द्रियः, मूर्छितः पतितः। चिरात् पुनः प्रबुद्धः स रिपूनां शत्रुघ्नः दशरथः, शोकसन्तप्तचित्तः, दीर्घं सुष्वाप। चेतनां पुनः प्राप्तः स राजा दीर्घं दीर्घं श्वसन्, कौसल्याम् उपविष्टां समीपे दृष्ट्वा, पुनः विषण्णः चिन्तायाम् अविशत्। चिन्तयतः तस्य पूर्वकृतं पापं स्मृतिं आगतम्—यद् अज्ञानतः किल सः पूर्वं शब्धवेधी धनुर्धरः सन् अकरोत्। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकसमन्वितेन च दुःखद्वयं समभ्यधावत्। शोकतप्तो दुःखदग्धः पृथिवीपतिः कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, शिरसा नम्रः, कौसल्यां प्रार्थयन्, कृपणया वाचा व्याजहार। ‘‘त्वां प्रार्थये कौसल्ये, अञ्जलिं कृत्वा; त्वं हि सदा परेषामपि दयालुः करुणामयी च। स्त्रीणां हि पतिः—सद्गुणवान् वा दुर्गतः वा—धर्मनिष्ठाभिः अस्मिन् लोके प्रत्यक्षदेवतैव। त्वं धर्मे सदा स्थिता, लोकान् अनुभूतवती, दुःखिता अपि, दुःखितं मां कठोरं न वदेत्।’’ इति राज्ञः दुःखपूर्णं करुणावचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रूणि मुमोच, नवानि तृणानि इव वारिणा सिक्तानि। सा कौसल्या, अञ्जलिं शिरसि कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचना, कम्पमानया वाचा, शीघ्रं भयाद् उवाच—‘‘कृपां कुरुष्व, अहं शिरसा भूमौ नतवती त्वां प्रार्थये; तवाज्ञया विनष्टा अस्मि, मा मां पुनः हन्याः। या स्त्री पतिं प्राप्तवती, तस्याः प्रार्थना यदि भवति, सा न स्तुता न लोके न परत्र। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मज्ञं सत्यवदं च; पुत्रशोकात् तु मयाऽयुक्तं किञ्चिद् उक्तम्। शोकः वीर्यं नाशयति, शोकः विद्यां नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति—नास्ति शत्रुः शोकसमः। शत्रोः हस्तात् ताडनं सह्यं स्यात्, किंतु लघु अपि उत्पन्नः शोकः दुःसह एव। तपस्विनः अपि धर्मज्ञाः, विद्वांसः अपि, शोकसमाविष्टचित्ताः धर्मार्थविमूढाः भवन्ति। पञ्चमे अह्नि इदानीं, रामस्य वनगमनात्, मम दुःखेन हृतसुखायाः, पञ्च रात्राणि पञ्चवर्षाणि इव। तं चिन्तयन्त्याः, एषः शोकः हृदि वर्धते, अनाथस्य समुद्रस्य महाप्रवाह इव।’’ इत्येवं कौसल्यायाः शुभवाक्यानि वदन्त्याः, सूर्यकिरणाः म्लायन्ति, रात्रिः समुपसर्पति। एवं राज्ञी कौसल्यायाः वाक्यैः सान्त्वितः, दुःखेन तु पराभूतः, राजा निद्रावशं जगाम। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। राजा दशरथः, शोकाभिभूतचित्तः, पुनः पुनः जाग्रन्, गाढं चिन्तयामास। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्यापि दुःखं यथा, महान् आपद् अयोध्याम् आगता; असुरैरिव सूर्यः तमसा संवृतः। रामे सीतया सह निर्गते, कोसलाधिपः श्यामलोचनां कौसल्यां संबोधितुम् इच्छन्, स्वकृतं पापं पुनः स्मरत्। राजा, रामस्य वनगमनानन्तरं, षष्ठ्यां रात्रौ, मध्यरात्रे, स्वकृतं पापं स्मरन्, ताम् अतीतां रात्रिं व्यतीयाय। पुत्रशोकात् संतप्तः, स्वकृतदोषं स्मरन्, दुःखिता अपि कौसल्यां प्रति वाक्यम् उवाच। ‘‘यद् यत् पुरुषेण कृतं, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव फलरूपेण स्वयम् उपनयति। यो धनस्य भारमौष्ण्यं न वेत्ति, कर्मणां फलादिम् अजानन्, दोषं च न वेत्ति, स बालः उच्यते। यः आम्रवनं छित्वा पलाशतरून् सिञ्चति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलाकाङ्क्षी, फलकाले शोचति। यः फलमजानन् कर्म करोति, फलकाले शोचति, किम्शुकस्य सिञ्चक इव। एवं अहम् अपि आम्रवनं छित्वा पलाशान् सिञ्चन्, रामं परित्यज्य, मूढः इदानीं शोचामि। शब्दस्य कारणेन, धनुर्धरः कुमारः सन्, पापं कृतवान्—‘शब्दवेधी इति’ मन्ये। तस्मात् अयं शोकः, स्वकृत एव, मयि प्राप्तः; बालवत् मोहात् विषं यथा केनचित् पीयते। यथा अन्यः पलाशान् मोहात् सिञ्चति, तथा मम अपि शब्दवेधस्य अज्ञातं फलं प्राप्तम्। त्वं कन्या आसीः, अहं च राजा अभवम्; ततः वर्षाकालः समुपस्थितः, मम कामान् वर्धयन्। पृथिव्याः सुखानि उपभुञ्जानः, सूर्यः इव जगत् तापयित्वा, अन्यं देशं प्रविशति, मृतपथं अनुगच्छन् इव। सः सहसा तापं गृह्णाति, मेघाः स्फटिकप्रभाः दृश्यन्ते; ततः सर्वे मण्डूकाः, मृगाः, मयूराश्च प्रमुदिताः। पक्षिणः अपि, क्लिष्टस्नाताः इव, पक्षा ऊर्ध्वं कृत्वा, वायुवृष्टिभिः कम्पिताः, वृक्षान् आश्रयन्ते। पुनः पुनः पतद्भिः जलकणैः आवृताः, मदोन्मत्ताः मृगाः, जलसमूहसमुच्चितगिरयः इव दृश्यन्ते। नद्यः अपि स्वच्छाः, पर्वतशिखरात् प्रवहन्त्यः, शुक्लरक्तवर्णाः, भस्मना रेखिताः, सर्पाः इव प्रवहन्ति।’’ एवं स राजा दशरथः, कौसल्यां समुपविश्य, दुःखेन संतप्तहृदयः, पूर्वकृतदोषं स्मरन्, पुत्रशोकसमन्वितः, दुःखेन व्याकुलः, रात्रिम् अतीतां अन्वभवत्।