रामस्य वनगमनात् दुःखसन्तप्तः कौसल्या राज्ञं प्रति व्यथितया वाचा इदं उवाच—"अद्य न त्वं न रामः मम शेषः, स वनं गतः; अहं च वनं गन्तुम् इच्छामि न; नूनं त्वया अहं विनष्टा। त्वया एष राज्यं सह सर्वैः देशैः नष्टम्, तथा मम आत्मा च मन्त्रिणः च विनष्टाः; अहं पुत्रसहितः नष्टः, नगरवासिनः अपि तथा; तव पुत्रः तव भार्या च तु हृष्टाः।" एवं कठोराणि वचनानि श्रुत्वा राजा दुःखितः सन् मूर्च्छितः अभवत्; शोकाभिभूतः सः पुनः स्वदुष्कृतं स्मरत्। तदनन्तरं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा, राममातुः कोपयुक्तस्य दुःखस्य च वचनानि श्रुत्वा, शोकसन्तप्तः चिन्तयितुम् आरभत। चिन्तयन् सः, इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि, मूर्च्छितः अभवत्; दीर्घकालं पश्चात् शत्रुनिग्रही चेतनां पुनः प्राप्तवान्। चेतना प्राप्त्या सः गम्भीरं दीर्घं च श्वसन् कौसल्यां पार्श्वे स्थितां दृष्ट्वा पुनः चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्। चिन्तयन् तस्य पूर्वदुष्कृतं स्मृतम्—यद् अनजानन् शब्दवेधकः किल कृतवान्। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकस्य च अभिभूतम् अभवत्; द्वाभ्याम् क्लेशाभ्याम् सः महाबलः राजा ताडितः अभवत्। शोकदुःखाभ्याम् दग्धः पृथिव्याः स्वामी कौसल्यां कम्पमानः, नम्रमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, कृपया वाक्यम् उवाच—"त्वां अञ्जलिना याचामि, हे कौसल्ये, यद् अनुकम्पा त्वया सर्वदा परेषु अपि क्रियते। नारीणां पतिः, धर्मनिष्ठाभिः चिन्त्यमानः, इह दृश्यः देवः एव, whether he is virtuous or not. त्वं धर्मनिष्ठा, लोकधर्मं दृष्टवती, दुःखितस्य अपि मम कठोरं वाक्यं न वदेत्।" राज्ञः दुःखयुक्तं कृपायुक्तं च वाक्यं श्रुत्वा कौसल्या अश्रूणि मुक्तवती, तृणात् जलं यथा प्रवहन्ति। पद्ममिव अञ्जलिं शिरसि स्थापयित्वा, रुदन्ती, कम्पमाना, शीघ्रं भयात् वाक्यं उवाच—"कृपया, नम्रशिरसा याचामि; तव आज्ञया अहं विनष्टा, न पुनः मां हन्तुम् अर्हसि। यस्य पतिः अस्ति, तस्य स्त्री न प्रशंस्या, द्वयोः लोकेषु; यः पतिं प्रार्थयेत्। धर्मं जानामि, त्वं धर्मज्ञः सत्यवक्ता च; पुत्रशोकात् अहं अनुचितं वाक्यं उक्तवती। शोकः वीर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति; शोकस्य तुल्यः रिपुः नास्ति। शत्रोः हस्तात् आघातं सहनं शक्यं, किं तु अल्पः अपि उत्पन्नः शोकः दुःसहः। तपस्विनः अपि धर्मज्ञाः, विद्वांसः अपि, शोकग्रस्ते मनसि धर्मार्थयोः बुद्धिः मोहं गच्छति। अद्य पञ्चमी रात्रिः गण्यते रामस्य वनगमनात्; दुःखेन हतसुखायाः मम पञ्च रात्रयः पञ्चवर्षाणि इव। तं चिन्तयन्त्या दुःखं हृदये वर्धते, यथा समुद्रस्य महान् उदकप्रवाहः निराश्रयस्य।" एवं कौसल्या शुभवचनानि उक्तवती, सूर्यस्य किरणाः म्लानाः अभवन्, रात्रिः प्रविशति स्म। राज्ञः कौसल्यायाः वचनैः सन्तोषितः, दुःखेन तु अभिभूतः, निद्रायाः वशं अगच्छत्। ततः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा दशरथः, पुनः पुनः जागरयन्, शोकग्रस्ते मनसि, गम्भीरायाम् चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, विपत्तिः इन्द्रस्य अपि यथा, प्रविष्टा; असुराणां तमः सूर्यं यथा आच्छादयति। रामः सीतया सह गतः, कोसलाधिपः, श्यामलाक्ष्याः कौसल्यायाः वाचं वक्तुम् इच्छन्, स्वदुष्कृतं स्मरत्। राजा, रामस्य वनगमनात्, षष्ठी रात्रिः मध्ये तं कृतं पापं स्मरन् व्यतीतवान्। पुत्रशोकाभिभूतः राजा, स्वदुष्कृतं स्मरन्, दुःखसन्तप्तायाः कौसल्यायाः इदं वाक्यम् उवाच—"यद् यः पुरुषः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तत् एव कर्तुः फलम् लभ्यते। यो न वित्तस्य गुरुत्वम् लघुत्वं वा, कर्मणां आरम्भे फलम् वा, दोषम् वा न जानाति, सः बालः उच्यते। कश्चित् आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचति; पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फले काले दुःखितः भवति। यो फलम् न ज्ञात्वा कर्मणि प्रवर्तते, सः फले काले शोकं प्राप्नोति, किम्शुकवृक्षस्य सिंचकः इव। अहं आम्रवनं छित्वा पलाशान् सिंचन्, रामं फले काले परित्यज्य, मूढः इव शोकितः अस्मि।" "शब्दात्, हे कौसल्ये, धनुर्धरः राजपुत्रः पापम् अकरवम्, 'शब्दवेधकः अयं' इति मन्यन्। अतः, हे महाराज्ञि, एष दुःखम् आत्मकृतम् मम आगतम्; बालस्य भ्रमात् विषम् इव अत्र उपयुज्यते। यथा अन्यः पुरुषः पलाशवृक्षैः मोहितः भवति, तथा मम शब्दवेधकस्य फलं अज्ञातम् आगतम्। त्वं अविवाहिता अभवः, हे महाराज्ञि, अहं च राजा अभवम्; ततः वर्षाः आगच्छन्, मम कामः वर्धितः।" एवं दशरथस्य शोकदुःखयुक्ता कथा कौसल्यायाः समक्षं प्रवृत्ता, तयोः हृदयेषु पुत्रवियोगशोकः वर्धमानः अभवत्।