एवं सिंहबलसम्पन्नः वृषभाक्षः पुरुषर्षभः सुतः स्वयमेव पितराऽपि विनाशितः, यथा पद्मयोनेः सुतः विनश्येत्। द्विजातीनां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टं सनातनं धर्मं च—यदि त्वं धर्मनिष्ठा सती स्वसुतं निर्वासितवती—स्त्रियाः पतिः एव एकः शरणं, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बन्धवः, चतुर्थः अत्र नास्ति। अधुना, न त्वं न रामः ममावशिष्येते, स वनं गतः; न चाहं वनं गन्तुमिच्छामि—सत्यं, त्वया नाशिता अस्मि। त्वया एष राज्यं जनपदसमेतं विनाशितम्; तथा मम आत्मा च मन्त्रिणश्च नष्टाः; अहं पुत्रेण सह नष्टा, तथा नगरजनाः अपि; केवलं तव पुत्रः भार्या च सन्तुष्टौ। एतेषां कठोरवचनानां श्रवणेन राजा दुःखार्तः मूर्च्छितः अभवत्; सः शोकवशेन पुनः स्वकृतं पापं स्मृतवान्। शृणु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः। तत्र राजा दुःखार्तः राममातुः क्रुद्धायाः शोकसन्तप्तायाश्च कठोराणि वचनानि श्रुत्वा, शोकसम्भ्रान्तचित्तः चिन्तयामास। चिन्तयित्वा स राजा विक्षिप्तेन्द्रियः मूर्च्छितः अभवत्; चिरात् शत्रूनां हन्ता चेतनां पुनरवाप। स चेतनां पुनः प्राप्य दीर्घं श्वसन्, पार्श्वस्थां कौसल्यां दृष्ट्वा पुनः चिन्तां प्रविवेश। चिन्तयतः तस्य पुरातनं पापं स्मृतमभवत्—यद् अज्ञानतः पूर्वं शब्दविद्धेन कृतम्। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकाच्च क्लेशितम्; स महराजा द्विधैव संतप्तः। शोकदुःखाभ्यां दग्धः स पृथिवीपतिः कम्पमानः, कृताञ्जलिः, अधोमुखः, कौसल्यामनुग्रहेण वाक्यमुवाच। सः प्राञ्जलिः कौसल्यां प्रार्थयामास—त्वं हि सदा दयालुर्वत्सला च, परेषां अपि। ननु स्त्रीणां पतिः—धर्मात्मा वा अधर्मात्मा वा—धर्मविचक्षणानां लोके प्रत्यक्षदेवतैव। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकाचरितवित्, दुःखार्तं ममापि, दुःखिता सती, कठोरं वाक्यं न वदेत्। राज्ञः दुःखितस्य दयावान्यः वाक्यं श्रुत्वा, कौसल्या नवानलिनदलसमस्पर्शैः अश्रुभिः विव्यथे। सा कृताञ्जलिः शिरसि, रुदती, कम्पमानया गिरा शीघ्रम् भयात् वाक्यमुवाच—प्रसादं कुरु, नमस्कृत्य याचाम्यहम्; आदेशेन तव नष्टा अस्मि—मां न पुनर्दह। या पतिं प्रार्थयेत्, सा न स्त्री स्तुत्या लोकेऽस्मिन्वा परत्र वा, यः धर्मवित् पतिः तस्याः। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मवित् सत्यवदन्तं वेद्मि; पुत्रशोकात् तु अवाच्यमुक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् अपि नाशयति; शोकः सर्वं नाशयति—नास्ति शत्रुः शोकसमानः। शत्रोः हस्तात् आहतिं सह्यते, किं तु स्वल्पोऽपि उत्पन्नः शोकः दुःसहः। तपस्विनः अपि धर्मज्ञाः विद्वांसः, शोकग्रस्तचित्ताः धर्मार्थयोः भ्रमं प्राप्नुवन्ति। अद्य पञ्चमी रात्रिः जाता यदा रामः वनं गतः; दुःखेन हृतसुखायाः मे पञ्च रात्रयः पञ्च वर्षसमानाः। तम् चिन्तयन्त्याः शोकः हृदि वर्धते, यथा निरालम्बनस्य समुद्रस्य महोर्मिः। एवमुक्त्वा कौसल्या शुभवाक्या, सूर्यकिरणाः क्षीणाः, रात्रिः अभवत्। राजा तु कौसल्यावचोऽनुनद्धः, दुःखेन पीडितः, निद्रावशं प्रपेदे। शृणु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः। स राजा, पुनः पुनः प्रबुध्य दुःखेनाभिभूतचित्तः, गाढं चिन्तां जगाम। रामलक्ष्मणयोः निर्वासने, इन्द्रस्येव आपद् आगता, असुरैः सूर्यस्य तमो यथा व्याप्नोति। यदा रामः भार्यया सह गतः, कोसलाधिपः कृष्णलोचना कौसल्यां संबोधितुमिच्छन्, स्वकृतं पापं पुनः स्मृतवान्। राजा तु रामे वने गते, षष्ठीं रात्रिं मध्यरात्रे स्वकृतमपकारं स्मरन् व्यतीयाय। पुत्रशोकात् संतप्तः, पापस्मरणेन च, राजा दुःखिता कौसल्यां वाक्यमुवाच। यद् यद् कर्म करोति जनः—सत् वा असत् वा—तदेव तस्य फलं लभते। यो न वित्तस्य गुरुत्वं लाघवं वा, कर्मणः प्रारम्भे परिणामं दोषं वा न जानाति, स बालः इति कथ्यते। यः आम्रवाटिकां छित्वा पलाशवृक्षान् सींचति, पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फले काले शोचति। अज्ञातपरिणामः कर्मणि प्रवृत्तः, फले काले शोचति, यथा किंशुकवृक्षं सींचन्। अहम् अपि आम्रवाटिकां छित्वा पलाशान् सींचन्, फलकाले रामं परित्यज्य, मूढः इदानीं शोचामि। शब्देन, हे कौसल्ये, धनुर्धरः राजपुत्रः सन्, पापमिदं कृतवान्—'शब्दविद्धः' इति मन्यमानः। एवं राज्ञः दुःखशोकाभ्यां संतप्तस्य, कौसल्यायाः च शोकवशात्, तत्र राजगृहे दुःखमयः कालः व्यतीयाय।