तदा स वीरः महाबाहुः सुवर्णबाणैः समन्वितः, युगान्ते सागरान् अपि भस्मीकर्तुं समर्थः, सर्वभूतान् दग्धुं शक्तिमान् आसीत्। स एव पुरुषश्रेष्ठः सिंहबलः वृषनेत्रः, स्वपितुः द्वारा नष्टः, यथापद्मसम्भवः पुत्रः स्वपितुः द्वारा विनश्येत्। यदि त्वं धर्मनिष्ठः द्विजातीनां आचारं, शास्त्रेषु दर्शितं सनातनं धर्मं च पालयन्, स्वपुत्रं वनवासाय प्रेषितवान्, तर्हि स्त्रियाः पतिः एव शरणम्, पुत्रः द्वितीयः, बान्धवः तृतीयः, चतुर्थः शरणः नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम शेषः, यतः स वनं गतः; अहं वनं गन्तुं न इच्छामि—सत्यं, त्वया विनष्टा अस्मि। त्वया एष राज्यं सहितं जनपदैः विनष्टम्; मम आत्मा च मन्त्रिणः च नष्टाः; अहं पुत्रसहितः नष्टः, जनाः अपि; तव पुत्रः तव भार्या च तु हृष्टौ। एतद् दुर्वचनं श्रुत्वा राजा दुःखितः मूर्छितः अभवत्; स दुःखात् मूर्छितः पुनः स्वकर्म स्मरत्। श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः श्रोतुम्। एवं राजा दुःखितः, राममातुः क्रुद्धायाः शोकस्यान्वितायाः कठोरं वचनं श्रुत्वा, दुःखपूर्णः चिन्तयामास। चिन्तयित्वा राजा, विक्षिप्तेन्द्रियः, मूर्छितः अभवत्; दीर्घकालं पश्चात् शत्रुनिग्रही चेतनां पुनः प्राप्तवान्। चेतनां पुनः प्राप्तः, दीर्घं उष्णं च श्वसित्वा, कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा, पुनः चिन्तयामास। विचारयन्, तस्य पूर्वकृतं अज्ञानात् कृतं कर्म स्मृतवान्, यः शब्दवेधी अभवत्। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकस्य च द्वाभ्याम् क्लेशाभ्याम् पीडितम् अभवत्। शोकदुःखाभ्याम् दग्धः पृथिव्याः स्वामी कौसल्यां कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमयन्, कृपया वचनम् उवाच। त्वां अञ्जलिम् कृत्वा कौसल्ये प्रार्थये; त्वं सर्वदा दयालु, अन्येषां अपि करुणा युक्ता। स्त्रीणां पतिः—धार्मिकः वा अधार्मिकः वा—एव दृश्यः देवः इह लोकः, धर्मनिष्ठानां। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकव्यवहारं दृष्ट्वा, दुःखितस्य मम प्रति कठोरं वचनं न वदेत्। राज्ञः दुःखपूर्णं दयावद् वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रूणि विसृज्य, नूतननलिनजलप्रवाहवत् अश्रूणि अपातयत्। अञ्जलिं शिरसि कृत्वा, रुदन्ती, कम्पमानवाक्, शीघ्रं भयात् राजानम् उवाच। कृपया, शिरः भूमौ नमित्वा प्रार्थये; तव आज्ञया अहं विनष्टा, न पुनः मां मारय। या स्त्री, यस्याः पतिः एव अस्ति, तस्याः उभयोर्लोके प्रशंसा नास्ति, या पतिसंमर्दं कृत्वा कृपया प्रार्थयेत्। धर्मं जानामि, त्वं धर्मज्ञः सत्यवादी च; किन्तु पुत्रशोकात्, अहं अप्रियम् उक्तवती। शोकः वीर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् नाशयति; शोकः सर्वं नाशयति—शोकः शत्रुः नास्ति। शत्रोः हस्ताघातं सहनं शक्यं, किन्तु लघुशोकं अपि सहनं कठिनम्। तपस्विनः अपि, धर्मज्ञाः, विद्वांसः, शोकग्रस्ते मनसि धर्मार्थयोः विवेकं न जानन्ति। पञ्चरात्रं रामस्य वनगमनात् गतम्; मम दुःखेन हर्षः नष्टः, एते पञ्चरात्राः पञ्चवर्षाणि इव। यदा रामं स्मरामि, दुःखं हृदये वर्धते, अनाश्रितस्य समुद्रस्य जलवृद्धिः इव। एवं कौसल्या शुभवाक्यं वदन्ती, सूर्यकिरणाः मंदाः अभवन्, रात्रिः समीपागतः। राजा कौसल्यायाः वाक्यैः सान्त्वितः, दुःखग्रस्तः, निद्रायाः वशं गतः। श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः श्रोतुम्। पुनः पुनः जागर्यमाणः, दुःखेन मनः आक्रान्तः, राजा दशरथः गम्भीरचिन्तायाम् प्रविष्टः। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्य इव आपद्, असुरैः सूर्यस्य इव तमः, अयोध्यायां प्रविष्टम्। रामः सीतया सह गच्छन्, कोसलाधिपः, श्यामलोचनां कौसल्यां संबोधितुम्, स्वकर्म स्मृतवान्। राजा रामस्य वनगमनानन्तरम्, षष्ठी रात्रिं, मध्यरात्रे, पूर्वकृतं पापं चिन्तयन्, व्यतीतान्। पुत्रशोकात् क्लिष्टः राजा, स्वकर्म स्मृत्वा, शोकग्रस्तायै कौसल्यायै वाक्यम् उवाच। यत् किञ्चित् जनः करोति—सत् वा असत् वा—तस्य एव फलम् लभते। यः धनस्य गुरुत्वं लघुत्वं न जानाति, कर्मणः आरम्भे फलम् दोषं वा न जानाति, स बालः इति कथ्यते। कश्चित् आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचति; पुष्पं दृष्ट्वा फलाकांक्षी, फलसमये दुःखितः भवति। यः फलम् न ज्ञात्वा कर्मणि प्रवृत्तः, फलसमये दुःखितः, किम्शुकवृक्षस्य सिंचकः इव। अहम् आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचितवान्, रामं फले समये परित्यक्तवान्, मूढः, अधुना शोकितः। एवं श्रीदशरथः कौसल्यया सह दुःखपूर्णं संवादम् अयोध्यायां अकुर्वत्, पुत्रशोकात् दुःखितः, स्वकर्मस्मरणेन पीडितः, धर्मनिष्ठां कौसल्यां सान्त्वयन्, दुःखं प्रकटयन्।