सर्वलोकाः समागताः अपि तं महायुद्धे न भयम् जनयेयुः। स धर्मात्मा तु जनसमूहं धर्मेण एव नयेत्, अधर्मेण न कदाचित्। स वीरः महाबाहुः सुवर्णबाणैः सर्वभूतानि अपि, समुद्रान् अपि, युगान्ते इव दहयितुं शक्नोति। स सिंहसमानः वृषणेत्रः पुरुषश्रेष्ठः, स्वपितृणा एव नष्टः, पद्मसम्भवपुत्रः यथा। द्विजातीनां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टः सनातनधर्मः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं वनवासाय प्रेषितवान्। स्त्रीणां एकः आश्रयः पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवः, चतुर्थः अत्र नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम अवशिष्टः, यतः स वनं गतः; अहं वनं गन्तुम् न इच्छामि—सत्यं, त्वया विनष्टा। त्वया एष राज्यं जनपदसमेतं विनष्टम्; मम आत्मा, मन्त्रिणः अपि नष्टाः; अहं पुत्रसमेता नष्टा, नागरिकाः अपि; तव पुत्रः तव पत्नी च तु हृष्टौ। एतानि तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा राजा दुःखितः मूर्च्छितः अभवत्; स दुःखात् व्याकुलः पुनः स्वदोषं स्मरति। शृणु श्रीमत् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः। एवं राजा दुःखितः, राममातुः कोपदुःखयुक्तानि तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा, शोकपूर्णः चिन्तयितुम् आरभत। चिन्तयित्वा राजा, विक्षिप्तेन्द्रियः, मूर्च्छितः अभवत्; दीर्घकालानन्तरं शत्रुनिग्रहः चेतना पुनः प्राप्तवान्। चेतना प्राप्त्वा, स गम्भीरं ऊष्णं च श्वसितुम् आरभत्; कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा पुनः चिन्तनं प्रवर्तयामास। चिन्तयन् स पूर्वदोषं स्मरति—यद् अज्ञानतः कदाचित् शब्दवेधं कृतवान्। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकस्य च अत्यार्तम् अभवत्; स महान् राजा उभाभ्याम् क्लेशाभ्याम् पीडितः। शोकदुःखाभ्याम् दग्धः भूमिपतिः कौसल्यां कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, अधोमुखः, अनुग्रहम् याचमानः उवाच। "त्वां प्रार्थये कौसल्ये अञ्जलिं कृत्वा; त्वं सर्वदा अनुकम्पा, परेषु अपि दया। नारीणां पतिः—स धर्मात्मा वा अधर्मात्मा वा—धर्मनिष्ठानां दृष्टे लोके दृश्यदेवता। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकाचारं दृष्टवती, दुःखिता अपि, दुःखितं मां तीक्ष्णवचनैः न बाधयितुम् अर्हसि।" राजस्य दुःखपूर्णान् दयावचनानि श्रुत्वा कौसल्या नूतननलिनीतोयमिव अश्रूणि स्रवयामास। अञ्जलिं शिरसि कृत्वा, अश्रुपूर्णा, कम्पमानवाचं शीघ्रं भयात् उवाच। "अनुग्रहम् कुरु, शिरसा भूमौ नमामि; तव आज्ञया अहं विनष्टा—अधुनापि मां न हन्याः। सा स्त्री न स्तुत्या, बुद्धिमन्, उभययोः लोके, या पतिं प्राप्तवती, तस्य अनुग्रहम् याचति। धर्मं जानामि, त्वां धर्मज्ञं सत्यवाचं जानामि; पुत्रशोकात् तु, दुष्टं किमपि उक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् नाशयति; शोकः सर्वं नाशयति—शोकसमा रिपुः नास्ति। शत्रोः हस्तात् प्रहारम् सहनं शक्यते; किं तु अल्पः अपि उत्पन्नः शोकः दुष्सहः। तपस्विनः अपि, धर्मज्ञाः, विद्वांसः, शोकग्रस्ते मनसि, धर्मार्थज्ञानं विमूढाः भवन्ति। अधुना पञ्चम्यः रात्रिः गण्यते यदा रामः वनं गतः; मम हर्षः शोकात् नष्टः, पञ्च रात्रयः पञ्च वर्षाणि इव। रामं चिन्तयन्त्या मम हृदयम् एष शोकः वर्धते, अनाश्रयस्य समुद्रस्य जलराशिः इव।" एवं कौसल्या शुभवाक्यं उवाच, सूर्यकिरणाः म्लानाः अभवन्, रात्रिः आगता। राजा कौसल्यावाक्यैः सान्त्वितः, दुःखवशात् निद्रायाः अधीनः अभवत्। शृणु श्रीमत् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः। राजा, पुनः पुनः जागृ, शोकग्रस्तमना, गम्भीरं चिन्तनं प्रवर्तयामास। रामलक्ष्मणयोः वनवासेन, इन्द्रस्य इव महाविपत्तिः आगता, असुरैः सूर्यस्य तमः यथा। यदा रामः सीतया सह निर्गतः, कोसलाधिपः, श्यामलोचना कौसल्यां वाचयितुम् इच्छन्, स्वदोषं स्मरति। राजा, रामः वनं गतः इति, षष्ठ्यः रात्रिः मध्यरात्रे तं दुष्कर्म स्मरन् व्यतीयाय। पुत्रशोकात् पीडितः राजा, स्वदोषं स्मरन्, पुत्रशोकपीडितां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच। "यद् यद् जनः करोति, शुभं वा अशुभं वा, तस्य एव फलं तेन कर्त्रा लभ्यते। यो अर्थस्य गुरुत्वं लघुत्वं वा, कर्मणः आरम्भे फलम् दोषं वा न जानाति, स बालः इति कथ्यते। कश्चित् आम्रवनं छित्वा पलाशवृक्षान् सिंचति; पुष्पाणि दृष्ट्वा फलं कामयते, फले कालं आगते शोचति। यो फलम् न जानाति, कर्मान्वितः, फले कालं शोचति, किम्शुकवृक्षस्य सिंचिता इव।" एवं श्रीमत् रामायणस्य अयोध्याकाण्डे दुःखसन्तप्तस्य दशरथस्य कौसल्यायाः च संवादः, शोकदुःखानां प्रभावः, धर्माधर्मयोः विचारः, आत्मदोषस्मरणं च, भावपूर्णं वर्ण्यते।