ततः कौसल्यायाः तिक्तानि वचनानि श्रुत्वा, यत्र कनिष्ठभ्राता राज्यं भुक्त्वा, ज्येष्ठोऽपि गुणसम्पन्नः सन्, हे नराधिप, कथं न तिरस्कृतो भवेत् इति स राजा चिन्तयामास। यथा व्याघ्रः परान्नी न भुङ्क्ते, तथा व्याघ्रबलः पुरुषः परोपार्जितं राज्यं नाभिलषति। यज्ञे यथाऽऽहुत्या घृतं पिष्टपिण्डाः कुशाः खदिरश्च एकवारं प्रयुक्ताः पुनर्नोपयुज्यन्ते, तथैव राज्यस्य सारं हृतं स्यात् चेत्, तद्राज्यं मद्यवत् तेजोहीनं भवति; रामः तद् न स्वीकरिष्यति, यथा सोमहीने यज्ञे क्रिया न सिध्यति। राघवः तादृशं तिरस्कारं न सहिष्यते, यथा बलवान् व्याघ्रः बालकप्रहारेण न क्षमते। स युधि सर्वलोकान् अपि न भीषयेत्, धर्मात्मा सन्, धर्मेणैव प्रजाः पारयेत्, न तु अधर्मेण। स महाबाहुः सुवर्णबाणधारी, युगान्ते इव प्राणिनः सागरांश्च दह्यात्। एष सिंहबलसम्पन्नः वृषनेत्रः नरश्रेष्ठः, स्वपितृणा नाशितः इव पद्मयोनेः पुत्रः। यदि त्वं धर्मनिष्ठः सन्, द्विजातीनां आचरणं, शास्त्रेषु दृष्टं सनातनं धर्मं च जानासि, तथापि स्वपुत्रं निर्वास्यसि चेत्— स्त्रियाः पतिः एव शरणं, द्वितीयं पुत्रः, तृतीयं बान्धवाः; चतुर्थं शरणं नास्ति। अद्य तु न त्वं न रामः ममावशिष्टः, रामे वने गते, अहं वनं गन्तुं न इच्छामि, तवैव नाशिता अस्मि। त्वया एतद्राज्यं सपरिष्कृतं नाशितम्, आत्मा च मन्त्रिणश्च; अहं च पुत्रेण सह नष्टा, प्रजाश्च; तव पुत्रपत्नी तु हृष्टा। एवं तिक्तवचनानि श्रुत्वा, स राजा दुःखितः सन्निपत्य मूर्च्छितः पतितः। तदा स नृपतिः शोकवेगेन पीडितः, पुनः स्वकृतं पापं स्मरामास। इदानीं महर्षेः वाल्मीकिनः श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः शृणु। एवं स राजा दुःखितः, राममातुः क्रुद्धायाः शोकसन्तप्तायाश्च तानि तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा, चिन्तायामगात्। चिन्तयन्, स राजा विषण्णेन्द्रियः मूर्च्छितः, चिरात् शत्रूनां शत्रुघ्नः चेतनां पुनरवाप्तवान्। चेतनां लब्ध्वा, दीर्घं श्वसन्, कौसल्यां समीपे स्थितां दृष्ट्वा, पुनः चिन्तायामगात्। चिन्तयतः तस्य, पूर्वकृतं पापं स्मृतमगात्—यद् अज्ञानात् शब्धवेद्धः कृतं पूर्वं। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकसम्बन्धेन च क्लिश्यमानम् अभूत्। शोकदुःखाभ्यां संतप्तः, स भूमिपतिः कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, अधोमुखः, कौसल्यां प्रार्थयन् इदं वचनमुवाच— "त्वां, कौसल्ये, अञ्जलिपुटैः प्रार्थये; त्वं हि परदया सदा स्निग्धा च। नारीणां, सधर्मचिन्तकानां, पतिः—धर्मवान् वा अधर्मवान् वा—एव दृश्यो देवः। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकन्यायं दृष्टवती, दुःखितं मां, स्वदुःखेनापि, तीक्ष्णं वाक्यं न वदेत्।" एवं राज्ञः दुःखार्तं दयालुं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या नूतनतृणनिर्गतसलिलधारावत् अश्रूणि मुमोच। सा, अञ्जलिं शिरसि कृत्वा, रुदती कम्पमानवाचा, शीघ्रं भयभीता, राजानं प्रत्युवाच— "क्षमस्व, नमस्कृत्वा प्रार्थये; तवाज्ञया अहं नाशिता, न मां पुनः हन्तुमर्हसि। या पतिं लब्ध्वा तस्य प्रसादं याचते, सा नारी न प्रंशसनीया, नास्मिन्लोके न परत्र। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मवित्तमृतवादीति वेद्मि; किंतु पुत्रशोकाभिपीडिता, यथोचितं न भाषितवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्याम्, शोकः सर्वमपि; शोकसमा रिपुर्नास्ति। रिपोः हस्तप्रहारं सह्यं मन्ये, किं तु जातः कश्चिदपि शोकः दुष्प्रसह्यः। तपस्विनः अपि धर्मज्ञाः, विद्वांसः, शोकग्रस्तचित्ताः सन्तः, धर्मार्थयोः संमोहं गच्छन्ति। अद्य पञ्चमी रात्रिः गता, यदा रामः वनं गतः; मम हर्षविनाशाय शोकः, एता पञ्च रात्रयः पञ्चवर्षवत्। तं चिन्तयन्त्याः, मम हृदि शोकः वर्धते, अनाथानां यथा सागरस्य महाप्रवाहः।" एवं कौसल्या शुभवाक्यानि ब्रुवती, सूर्यकिरणाः क्षीयन्ते स्म, रात्रिः च समुपस्थिताः। ततो राजा, कौसल्याया वचोभिः सान्त्वितः, शोकाभिभूतः, निद्रावशं गतः। श्रीरामायणस्य वाल्मीकिनः अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः शृणु। निद्रातः पुनः पुनः, शोकग्रस्तचित्तः राजा दशरथः, गाढं चिन्तायामास। रामलक्ष्मणयोः निर्वासनेन, देवेन्द्रस्येव महाप्रकोपः, असुरैः सूर्यस्य तमसि आच्छादिते इव, विपत्तिः प्रविष्टा। यदा रामः सीतया सह निर्गतः, स कोसलाधिपः कृष्णलोचनां कौसल्यां संबोधितुमिच्छन्, स्वकृतं पापं स्मरामास। स राजा, रामे वने गते, षष्ठीं रात्रिं, मध्यरात्रे, स्वकृतं पापं चिन्तयन्, न्यवसत्।