कथयामि— श्राद्धकर्मणि केचित् स्वबान्धवान् प्रथमं भोजयन्ति, ततः समाप्य विधिं द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति इति श्रूयते। तत्र ये द्विजातयः धर्मज्ञाः पण्डिताश्च, तैः नापि परुषं मन्यते, यद्यपि तदन्नं देवामृतकल्पं स्यात्। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि सन्तः, बुद्धिमन्तः द्विजाः पश्चाद्भोजनं न स्वीकुर्वन्ति, यथा छिन्नतृणक्षेत्रं वृषभः पुनर्न गच्छति। एवं, यदि कनिष्ठभ्राता राज्यं भुक्त्वा सुखी भवति, तर्हि ज्येष्ठः भ्राता, यद्यपि श्रेष्ठः, तिरस्कारं न अनुभवेत् किम्? यथा व्याघ्रः परैः आनयितं भोजनं न इच्छति, तथा परैः उपभुक्तं राज्यं पुरुषव्याघ्रः न मन्यते। यज्ञे प्रयुक्ताः हविः, घृतम्, पिष्टपिण्डाः, कुशा, खदिरस्तम्भाः च, पुनः तत्र न प्रयुज्यन्ते। एवं, अस्य राज्यस्य सारः परैः गृहीतः, एषः राघवः तद्राज्यं न स्वीकुर्यात्, यथा सोमरहिते यज्ञे प्रवृत्तिः न स्याद्। राघवः तादृशं अवमानं न सहते, यथा बलेन युक्तः व्याघ्रः बालकहस्ताघातं न सहते। समस्तानि लोकानि संगम्य अपि, तं महायुद्धे न बिभेत्; स धर्मात्मा धर्मेण एव प्रजाः पालयेत्, न अधर्मेण। स एव महाबाहुः सुवर्णबाणधारी, कालान्ते यथा अग्निः, प्राणिनः समुद्रांश्च दग्धुं शक्तः। स एव सिंहबलः, वृषनेत्रः, नरश्रेष्ठः, स्वपितरि विनष्टः, यथा कमलयोनि पुत्रः अपि विनश्येत्। द्विजातीनां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टं सनातनं धर्मं च—यदि त्वं धर्मनिष्ठः सन् पुत्रं निर्वासितवान्— स्त्रियाः एकः शरणः पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवाः; चतुर्थः अत्र न विद्यते। अधुना, न त्वं, न रामः मम शेषः, यः वनं गतः; अहं वनं गन्तुं न इच्छामि—तव एव नाशिता अस्मि। त्वया एतद्राज्यं प्रदेशैः सहितं नाशितम्; मम आत्मा, मन्त्रिणश्च नष्टाः; अहं पुत्रेण सह नष्टा, प्रजाश्च; तव तु पुत्रः भार्याच हर्षयतः। एवं कठोरं वचनं श्रुत्वा, राजा दुःखितः सन् मूर्च्छितः पपात; सः शोकाभिभूतः पुनः स्वदोषं स्मरामास। एतस्मिन्नन्तरे, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः शृणु। एवं राजा दुःखितः, राममातुः कोपदुःखयुक्तात् कठोरं वचनं श्रुत्वा, शोकसमन्वितः चिन्तयामास। चिन्तयित्वा, सः राजा विक्षिप्तेन्द्रियः मूर्च्छितः अपतत्; चिरात् चेतनां प्राप्तः पुनः शत्रुनाशनः। चेतनां प्राप्य, दीर्घं दीर्घं श्वस्य, कौशल्यां समीपस्थां दृष्ट्वा पुनः चिन्तयामास। चिन्तयतः तस्य मनसि पूर्वकृतं पापं प्रविवेश—यद् अज्ञानतः शब्धवेदिना कृतम्। तं दुःखं रामशोकश्च, द्वौ क्लेशौ, तस्य मनः अभ्यधावताम्। दुःखशोकाभिभूतः, पृथिव्याः पतिः कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, अधोमुखः, कौशल्यां क्षमां याचमानः वाक्यमुवाच— "त्वां प्रार्थये, कौशल्ये, अञ्जलिपुटेन; त्वं हि सदा दयालुशीला, परेषामपि। नूनं, स्त्रियाः पतिः—स धर्मात्मा वा, अधर्मात्मा वा—धर्मदर्शिभिः अस्मिन्लोके प्रत्यक्षदेवता मन्यते। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकधर्मदर्शिनी, दुःखार्तस्य मम कठोरं वचनं न वदेत्, स्वयमपि दुःखिता सन्।" राज्ञः दुःखपूर्णं दयावद्वचनं श्रुत्वा, कौशल्या अश्रूणि मुञ्चन्ती, इव नवानि जलानि तृणशिखायाः। सा पद्मकोमलमञ्जलिं शिरसि कृत्वा, रुदती, कम्पमानवाचा, शीघ्रं भीता च, राजानं प्रत्युवाच— "क्षमस्व, नमस्कुर्वाण्या मया प्रार्थ्यते; तव आज्ञया एव नाशिता अस्मि, न मां पुनः हन्याः। या पतिं लभमाना, तवेदृशं, तस्य प्रियं प्रार्थयेत्, सा स्त्री न प्रंशसा लोके। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मज्ञं सत्यवदं च; पुत्रशोकाभिभूता अहं, अप्रियमुक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्याम् नाशयति; शोकः सर्वं नाशयति—नास्ति शत्रुः शोकसमः। रिपोः कराघातमपि सह्यं भवेत्, उत्पन्नः लघुः अपि शोकः न सह्यते। तपस्विनः अपि, धर्मज्ञाः, पण्डिताः, शोकसम्भ्रान्तचित्ताः धर्मार्थविचारे विमूढाः भवन्ति। अद्य पञ्चमी रात्रिः गण्यते यतः रामः वनं गतः; मम दुःखार्तायाः पञ्च रात्रयः पञ्चवर्षसमाः। तं चिन्तयन्त्या, एषः शोकः हृदि वर्धते, अनाथानां समुद्रस्य महाप्रवाह इव।" एवं कौशल्या शुभं वचनं ब्रुवन्ती, सूर्यकिरणाः मन्दाः अभवन्, रात्रिः सम्प्राप्ता। एवं, कौशल्यावचनप्रहृष्टः स राजा, दुःखेन अभिभूतः, निद्रावशं जगाम। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः। पुनः पुनः जाग्रतः, शोकाभिभूतचित्तस्य, राज्ञः दशरथस्य, तदा गम्भीरं चिन्तनं समुपजातम्।