तदा राघवः पञ्चदशे वर्षे पुनरागच्छेत् इति निश्चित्य, भरतः न राज्यं न कोशं स्पृशेत्, तौ त्यक्त्वा विरज्येत्। केचित् श्राद्धकर्मणि स्वबन्धून् प्रथमं भोजयन्ति, ततः कर्म समाप्त्य द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तत्र धर्मज्ञा विद्वांसः द्विजाः, यद्यपि देवामृतसमानं अन्नं दत्तं, तत्रापि तदनन्तरं न द्वेषयन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः सन्तः, पुनः भोजनं न अनुमोदन्ति, यथा कृतच्छाग्रस्स्थले वृषभो न पुनः गच्छति। एवं, यदा कनिष्ठः राज्यं भुक्तवान्, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठः सन्, किं न अवमानं अनुभवेत्, जननायक। यथा व्याघ्रः परानीतं भोजनं न इच्छति, तथा व्याघ्रबलः पुरुषः परग्राहितं राज्यं न मूल्ययति। यज्ञे, आहुतिः, घृतं, पिष्टं, कुशः, खदिरदण्डाः, एकवारं उपयुक्ताः पुनः न उपयुज्यन्ते। एवं, राज्यं, यस्य सारः हृतः, तद् मदहीनं सुरासमानं, रामः न स्वीकरोति, यथा सोमहीनयज्ञः न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यति, यथा शक्तिमान् व्याघ्रः बालसंपातं न सहते। समस्तलोकाः संगृहीताः अपि तं महायुद्धे न भययन्ति; स धर्मात्मा प्रजाः धर्मेण नेतुमिच्छति, न अधर्मेण। स महाबाहुः, सुवर्णबाणधारी, कालान्ते इव भूतानि समुद्रान् च दाहयेत्। स सिंहबलः, वृषनेत्रः, नरश्रेष्ठः, स्वपित्रा नष्टः, यथा पद्मसम्भवः पुत्रः। द्विजानां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टः सनातनधर्मः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं प्रवासितवान्—स्त्रियाः एकः आश्रयः पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवः, चतुर्थः नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम अवशिष्टः, रामः वनं गतः; अहं वनं गन्तुम् इच्छामि न, सत्यं, त्वया विनष्टा। त्वया राज्यं जनपदैः सह विनष्टम्; मम आत्मा, मन्त्रिणः अपि नष्टाः; अहं पुत्रेण सह नष्टा, नागरिकाः अपि; तव पुत्रः, पत्नी च तुष्टाः। इति तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा, राजा दुःखितः, मूर्च्छितः अभवत्; तदा सः शोकवशः, पुनः स्वदोषं स्मरन्, विषादेन अभिभूतः। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्विषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। एवं राजा दुःखितः, राममातुः कोपदुःखयुक्तं तीक्ष्णवचनं श्रुत्वा, चिन्तायाम् निमग्नः, शोकसन्तप्तः अभवत्। चिन्तयित्वा, राजा विषण्णेन्द्रियः, मूर्च्छितः अभवत्; दीर्घकालं पश्चात्, शत्रुनिग्रही चेतनां प्राप्तवान्। चेतनां प्राप्य, दीर्घनिश्वासं विसृज्य, कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा, पुनः चिन्तायाम् मग्नः अभवत्। चिन्तयन्, तस्य पूर्वकृतं पापं स्मृतम्—यद् अज्ञानतः शब्दवेधी कृतम्। तस्य मनः तेन शोकः, रामस्य दुःखेन च, द्वाभ्याम् क्लेशाभ्याम् अभिभूतम्। शोकदुःखार्दितः, पृथिवीपतिः, कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नतम्, कौसल्यां प्रार्थयन् उवाच। "त्वां अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थये, कौसल्ये; त्वं सर्वदा दयालु, परेषु अपि। नार्याः, धर्मचिन्तकानां, पतिः—सद्वा, निन्द्वा—इह दृश्यः देवः। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकवृत्तं अनुभूता, दुःखार्तं मां न कष्टं वद, यद्यपि त्वं स्वयम् दुःखिता।" राज्ञः दुःखदया-युक्तं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रूणि विसृज्य, तृणमूलात् नवोदकं यथा, अश्रुपातं कृतवती। अञ्जलिं शिरसि स्थाप्य, अश्रुपूर्णा, कम्पमानवाणीं शीघ्रं भयात् उवाच। "कृपया, शिरः भूमौ कृत्वा, त्वां प्रार्थये; तव आज्ञया अहं विनष्टा, न मां पुनः मारय।" "सा न स्त्री प्रशंसनीयः, बुद्धिमन्, यत्र पतिः सन्, तस्य अनुग्रहाय प्रार्थयितव्यं। धर्मं जानामि, त्वां धर्मज्ञं, सत्यवाचं जानामि; पुत्रशोकात्, किञ्चिद् अप्रियम् उक्तम्। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्या नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति; शोकः समः रिपुः नास्ति।" "शत्रोः हस्ताघातं सहनं शक्यं, किंतु लघुशोकः अपि दुष्करः। तपस्विनः अपि, धर्मज्ञाः, विद्वांसः, शोकावृतचित्ताः, धर्मार्थं न जानन्ति। अधुना पञ्चमी रात्रिः गता, रामस्य वनगमनात्; मम हर्षः शोकात् नष्टः, पञ्चरात्र्यः पञ्चवर्षाणि इव। रामं चिन्तयन्त्या, शोकः हृदि वर्धते, अनाश्रयाणां समुद्रस्य महाजलराशिः इव।" एवं कौसल्या शुभवचनं वदन्ती, सूर्यकिरणाः शिथिलाः, रात्रिः आगच्छति। राजा, कौसल्याया वचनैः सन्तुष्टः, शोकात् अभिभूतः, निद्रावशं गच्छति। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रिषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्।