कौसल्या, दुःखशोकाभिभूता, राज्ञः निर्दयकर्मणः कारणेन स्वबान्धवान्, सुखार्हान्, वनवासाय त्यक्तान् दीनान् विचरन्तः इति शोकपूर्वकं प्राह। यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः प्रत्यागच्छेत्, तदा भरतः राज्यं वा कोशं वा न स्पृणीयात्, तौ त्यजेत्। केचन श्राद्धकर्मणि स्वबान्धवान् प्रथमं भोजनं ददन्ति, ततः कर्म समाप्त्य द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तत्र धर्मज्ञा विद्वांसः द्विजाः तदनन्तरं, यद्यपि देवामृतसमम् अन्नं दत्तं भवेत्, तस्य विरोधं न कुर्वन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, प्राज्ञा द्विजाः तदनन्तरं भोजनं न अनुमोदन्ति, यथा क्रीण्णकर्षणः कृतच्छदं क्षेत्रं न पुनरागच्छति। एवं, यदा अनुजः राज्यं भुक्तवान्, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठः अपि, तिरस्कृतः न स्यात् किम्, जननायक। यथा व्याघ्रः अन्येनानीतं अन्नं भोक्तुं न इच्छति, एवं पुरुषः व्याघ्रबलः अन्येन प्राप्तं राज्यं न मूल्ययति। यज्ञोपकरणानि—हविर्द्रव्यम्, घृतम्, पिष्टम्, कुशः, खदिरदण्डाः—यज्ञे उपयुक्तानि पुनः न प्रयुज्यन्ते। एवं, राज्यस्य सारः हृतः, इदं राज्यं सुरामदिरायाः मदविहीनं इव, रामः तद् न स्वीकरोति, यथा सोमहीनं यज्ञं न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहते, यथा बलवान् व्याघ्रः बालकप्रहारेण न तिष्ठति। संगृहीतानि लोकानि अपि तं युद्धे न भययन्ति; धर्मात्मा सः धर्मेणैव जनान् नियोजयेत्, न अधर्मेण। सः महाबाहुः, सुवर्णबाणैः, प्रलयकालवत्, भूतानि समुद्रं च दाहयितुं शक्तः। तादृशः सिंहबलः, वृषणयनः, नरश्रेष्ठः, पितृणा नष्टः, यथा पद्मजः पुत्रः। द्विजानां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टं सनातनं धर्मं—यदि धर्मनिष्ठः त्वं पुत्रं वनवासाय प्रेषितवान्। स्त्रियाः पतिः एव शरणम्, पुत्रः द्वितीयः, बान्धवाः तृतीयः, चतुर्थः नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम अवशिष्यते, सः वनं गतः; अहं वनं गन्तुं न इच्छामि—सत्यं, त्वया नष्टा। त्वया राज्यं सहितमण्डलं नष्टम्; मम आत्मा, मन्त्रिणः, पुत्रः, नागरिकाः अपि नष्टाः; तव पुत्रः, भार्या तु हृष्टवती। तेषां कटुशब्दान् श्रुत्वा, राजा दुःखितः मूर्छितः अभवत्; शोकाभिभूतः, स्वदुष्कृतं पुनः स्मरन्। ततः श्रूयते वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः। एवं, राजा, राममाता क्रुद्धा शोकिता च, तस्य कटुशब्दान् श्रुत्वा, दुःखपूर्णः चिन्तयितुम् आरभत। चिन्तयित्वा, राजा, विक्षिप्तेन्द्रियः, मूर्छितः; चिरकालानन्तरं, शत्रुशत्रुः चेतनां पुनः प्राप्तवान्। चेतनां प्राप्त्वा, सः दीर्घं उष्णं च श्वसित्वा, कौसल्यां पार्श्वे दृष्ट्वा, पुनः चिन्तायाम् अपत्त। चिन्तयन्, तस्य पूर्वदुष्कृतं स्मृतम्—यद् अज्ञानतः पूर्वं शब्दवेधेन कृतम्। तस्य मनः तेन शोकदुःखेन, रामदुःखेन च, अभिभूतम्। शोकदुःखाभ्यां दग्धः, भूमिपतिः, कम्पमानः, हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नतं, कौसल्यां प्रार्थयन्, कृपया भाषितवान्। "त्वाम् अञ्जलिना प्रार्थये, कौसल्ये; त्वं सर्वदा दयालु, अन्यम् अपि अनुग्रहसि। स्त्रीणां, धर्मविचारिणां, पतिः—धार्मिकः वा अधार्मिकः वा—इह दृश्यदेवता। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकाचारदर्शिनी, दुःखार्तं मां, यद्यपि त्वं शोकिता, कटुवचनं न भाषेः।" राज्ञः दुःखस्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या नूतनतृणनदीव जलं अश्रूणि मुमोच। पद्मसदृशं हस्तं शिरसि कृत्वा, रोदन्ती, कम्पमानवाक्यं, शीघ्रं भयात् राज्ञे प्राह। "अनुगृह्यस्व, शिरः भूमौ नमयित्वा प्रार्थये; तव आज्ञया अहं नष्टा—न मां पुनः मारय। या स्त्री, तादृशं पतिं लब्ध्वा, तस्य अनुग्रहम् याचेत्, सा इह परत्र वा प्रशंसनीया न। अहं धर्मं जानामि, त्वां च धर्मज्ञं सत्यवाचं; पुत्रशोकात्, यद् अप्रियम् उक्तम्। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्यां नाशयति; शोकः सर्वम् नाशयति—शोकसमः रिपुः नास्ति। शत्रोः हस्ताघातं सहनं शक्यम्, किंतु अल्पः अपि शोकः सहनं कठिनम्। तपस्विनः अपि, धर्मज्ञाः, विद्वांसः, शोकग्रस्ते मनसि, धर्मार्थविचारः भ्रमितः। आज रामः वनं गतः, पञ्चम्यः रात्रिः गण्यते; मम, शोकविनष्टसुखायाः, पञ्चरात्र्यः पञ्चवर्षाणि इव। तम् स्मरन्त्या, हृदि शोकः वर्धते, यथा अनाश्रयाणां समुद्रस्य महाप्रवाहः।" एवं कौसल्या शुभवचनं भाषमाणा, सूर्यकिरणाः म्लानाः अभवन्, रात्रिः आगच्छत्। राजा, कौसल्यायाः वचनैः सान्त्वितः, दुःखाभिभूतः, निद्रायाः वशं अगच्छत्।