सौम्यया पाकरससंपन्नया सुपिष्टया भोज्येन सह सीता, विशाललोचना, कथं तदिदानीं कषायं वन्यं भोजनं भोक्ष्यते? या मधुरगीतवादित्रशब्दश्रवणाभ्यस्ता निष्पापाऽसौ, सा कथं भीषणं मांसभक्ष्यव्याघ्रनादं सहिष्यते? यः महाबाहुः, यस्य बाहू लोहमुष्टिसमाना, इन्द्रध्वजसमरूपः, महाबलसम्पन्नः—सः कुतः शय्यां करोति? कदा अहं रामस्य पद्मवर्णं मुखं, सुकेशपाशसंपन्नं, पद्मगन्धिसुगन्धिश्वासं, नीलोत्पलसमाननेत्रं च पुनः पश्येयम्? नूनं मम हृदयं वज्रसमं, यतः तम् अपश्यन्त्या अपि, न सहस्रधा भिद्यते। तव निर्दयेन कर्मणा, मम बान्धवाः, सुखार्हाः सन्तः, परित्यक्ताः, दुःखिता वनं विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रतिनिवर्तते, तर्हि भरतः न राज्यं न कोशं कामयेत—उभयं त्यजेत। केचित् श्राद्धकाले स्वबान्धवान् भोजयन्ति, ततः कृतकर्माणः द्विजश्रेष्ठान् आह्वयन्ति। तेषु, ये द्विजाः धर्मज्ञाः विद्वांसः च, ते न कुप्यन्ति, यद्यपि तदामृतं स्वर्गसमानमपि स्यात्। यदा ब्राह्मणाः तृप्ताः, तदा बुद्धिमन्तः द्विजाः पश्चाद्भोजनाय नानुमोदन्ते, यथा छिन्नतृणक्षेत्रं वृषभः न पुनरुपयाति। एवं, यदा कनिष्ठभ्राता राज्यं भुङ्क्ते, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठः सन् अपि, कथं न तिरस्कृतो भवति, जननायक? व्याघ्रः परान्नं भोक्तुं न इच्छति; तथा, व्याघ्रबलसम्पन्नः पुरुषः परग्राहितं वस्तु न मन्यते। हविः, घृतं, पिष्टपिष्टकं, कुशा, खदिरयूपाः—एते यज्ञे उपयुज्यमानाः पुनः न प्रयुज्यन्ते। तथा, एतत् राज्यं, यस्य सारः हरितः, मदविहीनमिव सुरा; रामः तद् न गृह्णीयात्, यथा सोमविहीने यज्ञे प्रवृत्तिः नास्ति। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यते, यथा बलवान् व्याघ्रः बालकप्रहारेण न सहते। समस्तानि लोकानि अपि, महायुद्धे, तं न भीषयेयुः; स तु धर्मेणैव प्रजाः पालयेत्, न तु अधर्मेण। स एव महाबाहुः, सुवर्णबाणधारी, प्रजाः, अपि च सागरान्, युगान्ते अग्निवत् दहेत्। एवं सिंहबलः, वृषनेत्रः, नरश्रेष्ठः, स्वपित्रा नष्टः, यथा कमलसमुत्पन्नः पुत्रः। द्विजानां आचरणं, शास्त्रे दृष्टं सनातनं धर्मं, यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं निर्वासितवान्, तर्हि—स्त्रियाः एकः एव नाथः पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवः, चतुर्थः नास्ति। अद्य तु न त्वं न रामः मम शेषः, सः वनं गतः; अहं वनं गन्तुं न इच्छामि—निष्कलुषेन त्वया विनष्टास्मि। त्वया एतद् राज्यं सप्तसप्तति-जनपदयुक्तं विनाशितम्; मम आत्मा, मन्त्रिणः, पुत्रः, प्रजाः च नष्टाः; तव पुत्रपत्नी तु हृष्टौ। एवं तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, राजा शोकसन्तप्तः, मूर्च्छितः पपात; सः शोकाभिभूतः पुनः स्वकृतं पापं स्मरन्। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः शृणु। एवं राजा दुःखितः, राममातरं क्रुद्धां दुःखार्तां च, तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, शोकेन विवेचनं चकार। चिन्तयित्वा, राजा, इन्द्रियैः विक्षिप्तः, मूर्च्छितः; चिरात् च शत्रुसूदनः चेतनां प्राप्तवान्। चेतनां प्राप्तः, सः दीर्घं श्वसन्; कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा, पुनः चिन्तां जगाम। चिन्तयन्, सः पूर्वकृतं पापं स्मरन्—पूर्वं अज्ञानतः शब्दवेधि भूत्वा कृतं कर्म। तेन दुःखेन, रामशोकसम्बन्धेन च, राजा महात्मा द्वाभ्यां दुःखाभ्यां पीडितः। शोकदुःखाभ्याम् आर्तः, पृथिवीपतिः कम्पमानः, हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा, अधोमुखः, कौसल्यां प्रार्थयन्, कृताञ्जलिः, वाक्यम् ऊचः। त्वां, कौसल्ये, अञ्जलिं कृत्वा याचे; त्वं हि सदा परेषां अपि दयालुर्वर्तसे। नूनं, स्त्रीणां पतिः—सद्गुणवान् वा, न वा—धर्मदर्शिनां लोके प्रत्यक्षदेवता। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकधर्मान् दृष्ट्वा, दुःखिता अपि, दुःखार्तं मां कठोरं वचनं न वदेत्। राज्ञः दुःखार्तं दयावन्तं वाक्यं श्रुत्वा, कौसल्या नूतननालिनीव वारि अश्रूणि मुमोच। सा, हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा, शिरसि स्थापयित्वा, रुदती, साश्रुका, सशङ्किता, शीघ्रं कम्पमानया वाचा राजानं उवाच। क्षमस्व, अहं शिरसा भूमौ नतम् याचे; तव आज्ञया एव नष्टास्मि, न मां पुनः हन्याः। या स्त्री, तादृशं पतिं प्राप्य, तस्य प्रसादम् याचते, सा न प्रश्यंसा लोके, न परत्र। धर्मं जानामि, त्वां च धर्मविज्ञं सत्यवदं वेद्मि; सुतशोकाभिपीडिता, अप्रियमपि उक्तवती। शोकः धैर्यं नाशयति, शोकः विद्यां नाशयति, शोकः सर्वं नाशयति—शोकात् शत्रुः नास्ति। रिपोः हस्तात् आहतिं सहनं शक्यते, किंतु स्वल्पः अपि उत्पन्नः शोकः दुःसह एव।