त्रिषु लोकेषु मया प्राप्तं यशः ख्यातम् अस्ति, तथापि राघवः दयालुः, उदारः, मधुरवाग्भिः चिरं वर्तते इति कौसल्या मनसि चिन्तयन्ती दुःखितया स्वरं प्रकटयामास। सा चिन्तयति—कथं तौ नरश्रेष्ठौ पुत्रौ, सुखसंवर्धितौ, सीतया सह वनवासे दुःखानि सहिष्येते? या कन्या नवयौवना, श्यामवर्णा, सुकुमाराङ्गी, सुखसंस्कारिता मैथिली, सा कथं उष्णशीतवातादीन् सहिष्यति? या पूर्वं सूपैः सम्यक् युक्तं उत्तमं भोज्यं अश्नाति, सा विशाललोचना सीता कथं स्थूलं वन्यं भोजनं भक्षयिष्यति? या गीतवाद्यरवैः सदा रमते, सा निर्दोषा कथं मांसभक्षिणां सिंहादीनां भीषणं शब्दं सहिष्यति? क्व स महाबाहुः, यस्य बाहू इवायसदण्डसमानौ, इन्द्रध्वजसदृशः, महाबलसम्पन्नः, अधुना शेषयते? कदा अहं रामस्य पद्मरागसन्निभं मुखं, सुकेशपाशेन विभूषितं, पद्मगन्धिसुरभिप्रसूनवदनिश्वासं, नीलोत्पलसदृशनेत्रं च पुनः द्रक्ष्यामि? नूनम् अयःकूटसमं मम हृदयं, यतः तम् अदृष्ट्वा अपि, सहस्रधा न विकीर्णम्। तव निःस्पृहकर्मणा, मम बान्धवाः, सुखार्हाः सन्तः, दुःखार्हाः कृताः, अधुना वनम् आश्रित्य वञ्चिताः सन्ति। यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनः आगच्छेत्, तदा भरतः न राज्यं न कोषं स्पृहयेत्, उभयं परित्यजेत्। केचित् श्राद्धकाले स्वबान्धवान् प्रथमं भोजयन्ति, ततः कृतकृत्याः द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तेषु च ये द्विजातयः धर्मिष्ठाः विद्वांसः च, ते न कदापि परुषं मन्यन्ते, अपि अमृतं देवपानं इव दीयते। यदा ब्राह्मणाः तृप्ताः स्युः, तदा पण्डिताः द्विजातयः न पश्चात् भक्षयन्ति, यथा वृषभः छिन्नतृणक्षेत्रं न पुनः प्रविशति। एवं, कनिष्ठेन राज्यं भुक्त्वा, जेष्ठो, श्रेष्ठः सन् अपि, कथं न तिरस्कृतः स्यात्, जननायक? व्याघ्रः परेण आनीतं भोजनं न इच्छति, तथा व्याघ्रविक्रमः नरः परगृहीतम् अवमन्त्रयते। हविः, घृतम्, पिष्टम्, कुशा, खदिरदण्डाः—एते यज्ञे उपयुक्ताः पुनः न प्रयुज्यन्ते। एवं, राज्यं अस्य सारं हृतम्, सुतं तु मद्यं इव निःसारम्; रामः तद् न स्वीकुर्यात्, यथा सोमरहिते यज्ञे कर्म न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अवमानं न सहिष्यते, यथा बलवान् व्याघ्रः बालकहस्ताघातं न रोचयेत्। त्रिभुवनसमवायः अपि तस्मै न भीतिं जनयेत् महायुद्धे; स तु धर्मेणैव प्रजाः नयेत्, न अधर्मेण। स एव महाबाहुः, सुवर्णबाणधारी, प्रज्वालयेत् भूतानि, समुद्रांश्च, युगान्ते इव। तादृशः सिंहबलः, गवाक्षनेत्रः, नरश्रेष्ठः, स्वपितृणा एव नाशितः, यथा पद्मसम्भवः पुत्रः स्यात्। द्विजातीनां आचारः, शाश्वतः धर्मः, शास्त्रेषु दृष्टः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं प्रव्राजितवान्— स्त्रियाः एकः शरणं पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवाः, चतुर्थः नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम शरणम्; स वनं गतः; अहम् वनं गन्तुं न इच्छामि; नूनं त्वया नाशिता अस्मि। त्वया राज्यं, जनपदाः, आत्मा, मन्त्रिणः, अहम्, पुत्रः, प्रजाः च नष्टाः; केवलं तव पुत्रः भार्या च प्रमोदन्ते। एवं परुषवचनानि श्रुत्वा, राजा दुःखितः सन् मूर्च्छितः पपात; सः शोकवेगेन पीडितः, पुनः स्वकृतकर्मस्मरणं चकार। एवं श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। ततः राजा दुःखार्तः, राममातुः क्रुद्धायाः शोकार्तायाः च कटुवचनानि श्रुत्वा, विषण्णचित्तः दुःखितः चिन्तयामास। चिन्तयन्, सः विक्षिप्तेन्द्रियः, मूर्च्छितः पपात; चिरात् च, रिपुसूदनः चेतनां पुनः प्राप्तवान्। स चेतनां प्राप्त्वा, दीर्घं गभीरं च निश्वस्य, कौशल्याम् उपविष्टां दृष्ट्वा, पुनः चिन्तायामास। चिन्तयतः तस्य पूर्वकृतं अज्ञानकृतं कर्म स्मृतिम् आगतम्—शब्दविध्वंसिनः कर्म। तस्य मनः तेन दुःखेन रामशोकसम्बन्धेन च पीडितम्। शोकदुःखाग्निना संतप्तः, भूमिपतिः कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रवदनः, कौशल्यां प्रत्यनुज्ञां याचमानः इदं वचनं अब्रवीत्— त्वां प्रपद्ये, कौशल्ये, अञ्जलिं कृत्वा; त्वं परेषां अपि दयालुः सदा। नूनं स्त्रीणां पतिः—धर्मात्मा वा अधर्मात्मा वा—दृश्यदेवता भवति, धर्मनिष्ठाभिः। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकाचारदर्शिनी, न दुःखितस्य मम प्रति कटुवचनानि वक्तुम् अर्हसि, स्वयम् दुःखिता अपि। राज्ञः दुःखार्तं दयावद्वचनं श्रुत्वा, कौशल्या नवान्दोलिता इव अश्रूणि स्रवयामास। पद्मदलसदृशौ हस्तौ शिरसि कृत्वा, रुदती कम्पमानवाक् शीघ्रं भीतया पतिं प्रत्युवाच— क्षमस्व, शिरसा भूमौ नमामि; तव आज्ञया एव अहं नष्टा अस्मि, न मां पुनः हन्तुम् अर्हसि। या स्त्री, तादृशं पतिं लब्ध्वा अपि, तस्य अनुग्रहं प्रार्थयेत्, सा न प्रशंसनीया, बुद्धिमन्, नास्मिन्लोके न परत्र।