यदा धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः, तदा कौसल्या, शोकविह्वला, अश्रुपूरितनेत्रा, पतिं दशरथं प्रति दुःखपूर्णं वचनं अब्रवीत्। सा विव्यथा—"मम कारणात् तव यशः त्रैलोक्ये प्रसिद्धम्, किन्तु राघवः दयालुः, उदारः, मधुरवाक्यः। तौ पुत्रौ, पुरुषश्रेष्ठौ, सुखसंवर्धितौ, सीतया सह वनदुःखं कथं सहिष्यतः? या युवती, श्यामवर्णा, कोमलाङ्गी, सुखसंस्कारिता मैथिली, सा वनमध्ये तापशीतं कथं सहिष्यति? या सीता, विस्तीर्णनेत्रा, उत्तमं भोजनं सूपसहितं भुक्तवती, सा वन्यं काष्ठं भोजनं कथं भक्षयिष्यति? या दोषरहिताः, गीतवाद्यनिनादं श्रुत्वा सुखिता, सा मांसभक्ष्य सिंहानां भीषणनिनादं कथं सहिष्यति? स बलवान्, whose arms resemble iron bars, इन्द्रध्वजसदृशः, महान्, स कः स्थले सुप्तः? कदा अहं रामस्य पद्मरागवर्णं मुखं, सुकेशसंवृतं, पद्मगन्धयुक्तं श्वासं, नीलपद्मसदृशं नेत्रं पश्यामि? नूनं मम हृदयम् वज्रसमं, यतः अहं तं न पश्यामि, तथापि शतधा न विफलति। तव निर्दयकर्मणः कारणात्, मम बान्धवाः सुखार्हाः, परित्यक्ताः, दुःखीवनचारीणः अभवन्। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे निवर्तते, तदा भरतः न राज्यं न कोशं स्पृणीयात्, उभयं परित्यजेत्। केचित् श्राद्धे स्वबान्धवान् भोजनं ददाति, ततः द्विजश्रेष्ठान् आह्वयन्ति। तेषु, धर्मज्ञा द्विजा, ज्ञानिनः, तदनन्तरं न रोषं कुर्वन्ति, अपि देवामृतमिव भोजनं दत्तम्। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, बुद्धिमन्तः द्विजाः, पश्चात् भोजनं न अनुमोदन्ति, यथा वृषभः कटिततृणक्षेत्रं न पुनः गच्छति। एवं, यदा कनिष्ठः राज्यं भुक्तवान्, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठः अपि, तिरस्कारं कथं न अनुभवेत्, जननायक? व्याघ्रः परानीतं अन्नं भोक्तुं न इच्छति; तथा, व्याघ्रबलः पुरुषः परगृहीतं राज्यं न मूल्ययति। हविः, सर्पिः, पिष्टकम्, कुशः, खदिरदण्डाः—एकवारं युक्तं, यज्ञे पुनः न योज्यन्ते। एवं, राज्यं, यस्य सारः हृतः, मादकस्य प्राणविहीनमिव; रामः तद् स्वीकारं न करिष्यति, यथा सोमविहीनः यज्ञः न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यति, यथा शक्तिमान् व्याघ्रः बालकस्य प्रहारं न सहते। समस्तलोकाः मिलित्वा अपि, तं युद्धे न भययन्ति; किन्तु धर्मनिष्ठः स जनान् धर्मेण नेतुम् इच्छति, न अधर्मेण। स वीरः, सुवर्णबाणधारी, यथा युगान्ते सर्वाणि भूतानि, अपि समुद्रान् दग्धुम् शक्नुयात्। एवं, सिंहबलः, वृषभनेत्रः, नरश्रेष्ठः, पितृणा नष्टः, यथा पद्मजः पुत्रः। द्विजानां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टः सनातनधर्मः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं वनं प्रेषितवान्— स्त्रियाः एकः शरणः पतिः; द्वितीयः पुत्रः; तृतीयः बान्धवः; चतुर्थः नास्ति। अधुना, न त्वं न रामः मम अवशिष्येते, यतः स वनं गतः; अहं वनं गन्तुं न इच्छामि—नूनं त्वया नष्टा। त्वया राज्यं सप्तसप्ततिप्रदेशयुक्तं नष्टम्; तथा, मम आत्मा, मन्त्रिणः, पुत्रः, नागरिकाः, सर्वे नष्टाः; तव पुत्रः, पत्नी च तु हृष्टौ। एवं तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, राजा शोकातुरः, मूर्च्छितः अभवत्; स शोकग्रस्तः, पुनः स्वदुष्कृतं स्मरन्, विषण्णः अभवत्। ततः श्रीवाल्मीकि रामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा, कौसल्याया दुःखपूर्णं तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, शोकविह्वलः, चिन्तायाम् मग्नः अभवत्। चिन्तयित्वा, राज्याधिपः, मनोविकारः प्राप्तः, मूर्च्छितः अभवत्; दीर्घकालानन्तरं, शत्रुनिग्रहः, चेतनां पुनः प्राप्तवान्। चेतनां प्राप्य, दीर्घं उष्णं च श्वासं निष्पत्य, कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा, पुनः विचारयामास। चिन्तयन्, तस्य पूर्वदुष्कृतं स्मृतम्—यत् सः अनजानन् शब्दवेधी कृतवान्। तस्य मनः तेन दुःखेन, रामशोकस्य च, द्वाभ्याम् व्यथाभ्याम् पीडितम्। शोकदुःखज्वलितः, पृथिवीपतिः, कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, अधोमुखः, कौसल्यां प्रति अनुग्राह्यं वचनं अब्रवीत्। "त्वां याचामि, कौसल्ये, अञ्जलिं कृत्वा; त्वं सदा दयालु, अनुकम्पारूपा, परेषु अपि। नारीणां, धर्मविचारिणां, पतिः—धर्मवान् वा अधर्मवान् वा—एव दृश्यदेवः। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकानुभवा, दुःखिता अपि, दुःखितं मां निवार्य, तीक्ष्णं वचनं न वद।" राज्ञः करुणं दुःखयुक्तं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रुपूरितनेत्रा, नूतननलिनीव जलं स्रवत्। सा, अञ्जलिं शिरसि स्थापयित्वा, अश्रुपूरिता, कम्पमानवाणीं शीघ्रं, भीता, राज्ञे अब्रवीत्— "अनुग्राह्यं कुरु, शिरसा भूमौ नमित्वा याचामि; तव आज्ञया अहं नष्टा, न मां पुनः मारय।