रामः धर्मनिष्ठः वनं गतः। तस्मिन्नेव काले कौसल्या, शोकविह्वला विलपन्ती, पतिं दशरथं प्रति इदं मधुरं दुःखपूर्णं वचनम् उवाच। “त्वया मम यशः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः; राघवः दयालुः, उदारः, सौम्यवाक्यः च। तावुभौ पुत्रौ, पुरुषश्रेष्ठौ, सुखे अभ्यस्तौ, कथं सीतया सह वनदुःखं सहिष्यतः? सा युवा, कृष्णवर्णा, कोमलाङ्गी मैथिली, सुखसंस्कारिता—कथं उष्णं शीतं च सहिष्यति? पूर्वं उत्तमं भोजनं, सुपिष्टं, विविधसूपान्नं च भुञ्जाना, सा विशालाक्षी सीता कथं वन्यं कष्टं भोजनं भुञ्जेत? गीतसंगीतस्य मधुरध्वनिं श्रुत्वा अभ्यस्ता, सा दोषरहिताः कथं मांसभक्ष्यशार्दूलानां भीष्णनादं सहिष्यति? स बलवान्, whose arms resemble iron bars, इन्द्रध्वजसदृशः, महाबलः—सः कः कुत्र शय्यां उपनयति? कदा अहं रामस्य पद्मसमानवर्णं मुखं, शोभनकेशसंयुक्तं, पद्मगन्धयुक्तं श्वासं, नीलपद्मसदृशं च नेत्रं पश्येयम्? नूनं मम हृदयम् अयःकूटमयं; यतः रामं न पश्यामि, तथापि शतधा न भिद्यते। तव निर्दयकर्मणः कारणात्, मम बान्धवाः सुखार्हाः वनं नीताः, दुःखिता विचरन्ति। यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः प्रत्यागच्छेत्, तदा भरतः न राज्यं न कोशं स्पृहयेत्—उभयं त्यजेत्। केचन श्राद्धे स्वबान्धवान् भोजनं ददाति, ततो द्विजश्रेष्ठान् आह्वयन्ति। तेषु, धर्मज्ञाः, विद्वान् द्विजाः, देवपक्वमपि अमृतं दत्तं न द्वेषयन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, बुद्धिमन्तः द्विजाः अनन्तरं भोजनं न अनुमन्यन्ति, यथा क्रीतः वृषभः छिन्नतृणक्षेत्रं न प्रत्यागच्छति। एवं, यदा अनुजः राज्यं अस्वादयति, तदा ज्येष्ठः श्रेष्ठः अपि, कथं तिरस्कृतः न भवेत्, जननायक? व्याघ्रः परानीतं खाद्यं न इच्छति; तथा व्याघ्रबलः पुरुषः परगृहीतं न मूल्ययति। हविः, घृतम्, पिष्टकम्, कुशम्, खदिरयूपः—यज्ञे उपयुक्तं पुनः न योज्यते। एवं, असारगृहीतम् राज्यं, सुराप्रमदं इव, रामः न स्वीकरोति; यथा सोमक्षयः यज्ञं न साधयति। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यति, यथा शक्तिमान् व्याघ्रः बालकपातं न सहते। समस्ताः लोकाः मिलित्वा अपि तं युद्धे न भययन्ति; परंतु धर्मनिष्ठः जनान् धर्मेण नेतुमिच्छति, अधर्मेण न। स स्वर्णबाणधारी महाबाहुः, प्रलयकाले इव, प्राणीन् समुद्रान् च दग्धुं शक्नोति। स सिंहबलः, ऋषभनेत्रः, नरश्रेष्ठः, पितृणा विनष्टः, यथा पद्मयोनि: पुत्रः। द्विजानां आचारः, शास्त्रेषु दृष्टः सनातनधर्मः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं वनं प्रेषयः—स्त्रियाः एकः शरणः पतिः; द्वितीयः पुत्रः; तृतीयः बान्धवः; चतुर्थः नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम अवशिष्यते, यतः सः वनं गतः; वनं गन्तुम् इच्छामि न; त्वया अहं विनष्टा। त्वया राज्यं, देशः, आत्मा, मन्त्रिणः, पुत्रः, जनाः, सर्वे विनष्टाः; तव पुत्रः पत्नी च तुष्टौ। एवं तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, राजा दुःखितः, मूर्छितः अभवत्; शोकात् पुनः स्वदुष्कृतं स्मरन्, दुःखेन अभिभूतः। ततः, अयोध्याकाण्डस्य द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा, शोकबाधितः, कौसल्यायाः कोपयुक्तं दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, चिन्तयन्, दुःखमग्नः अभवत्। चिन्तयित्वा, इन्द्रियविक्लवः, मूर्छितः अभवत्; दीर्घकालात्, शत्रुनिग्रही चेतनः अभवत्। चेतना प्राप्त्वा, दीर्घं तप्तं श्वासं विसृज्य, कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा, पुनः विचारं प्रविष्टः। तस्य चिन्तयतः, पूर्वदुष्कृतं स्मृतम्—यद् अनजानन्, शब्दवेधी यथा, कृतम्। तस्य मनः तेन दुःखेन, रामशोकस्य च, द्वाभ्याम् व्यथाभ्याम् पीडितम्। शोकदुःखदग्धः, पृथिव्याः स्वामी, कम्पमानः, कृताञ्जलिः, अधोमुखः, कौसल्यां प्रसादाय वदति। “कौसल्ये! कृताञ्जलिः त्वां याचे; त्वं परेषु अपि दयालुः, सौम्या। स्त्रीणां, धर्मनिष्ठानां, पतिः—धर्मज्ञैः—इह दृश्यदेवः। त्वं धर्मनिष्ठा, लोकधर्मं दृष्टा, दुःखिता अपि, दुःखार्तं मां तीक्ष्णं न वदेत्।" राज्ञः दुःखयुक्तं दयापूर्णं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रूणि मुक्तवती, यथा नूतनतृणात् वारि प्रवहति। सा, कृताञ्जलिः, शिरसि पद्मसमानं हस्तं बद्ध्वा, अश्रुपूरिता, कम्पमानवाणीं शीघ्रं भयात् पतिं प्रति उवाच।