वैदेही तु, अलङ्कारेभ्यः विहीना अपि, स्वाभाविकया लावण्ययुक्तया गत्याऽचलत्, तस्याः नूपुरशब्दः क्रीडतीव स्त्रियाः इव श्रूयते स्म। सा यदा वनमध्ये गजं वा सिंहं वा व्याघ्रं वा पश्यति, तदा रामबाहून् आश्रित्य न किञ्चित् भीतिम् अनुभवति। न त्वं शोचनीयः, न आत्मा, न च राजा; एषा हि वृत्तिः लोके शाश्वतीं कीर्तिम् स्थापयिष्यति। दुःखं त्यक्त्वा, हृष्टचित्तौ तौ, महर्षेः पन्थानं गतस्य, वननिष्ठौ फलमूलाशिनौ पितुः प्रतिज्ञां धर्मेण पालयतः। यदा सारथिना हितैः वाक्यैः प्रेरिता अपि, सा महाराजपत्नी पुत्रशोकात् कृशाङ्गी, विलपन्ती न निवर्तते स्म—'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति। शृणुत, अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमे सर्गे, श्रीवाल्मीकिरामायणस्य। यदा धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः, कौसल्या रुदती शोकसन्तप्तात्मा पतये इदं वचनम् अब्रवीत्। त्वत्तः मया लब्धा या कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, सः राघवः दयालुः उदारः मधुरवाग् च। कथं तौ नरश्रेष्ठौ दुःखमदृष्टपूर्वं सीतया सह वनमध्ये सहिष्येते? सा या कोमला कृष्णवर्णा यौवने स्थिताऽसौ मैथिली सुखोपचारे अभ्यस्ता, कथं सा ऊष्णशीतवात्तापं सहिष्यति? या च सूपोपहितं स्वाद्वन्नं भुक्त्वा, सा विशालनेत्रा सीता कथं कठोरं वनमूलं भक्षयिष्यति? या च गीतवाद्यशब्दान् सुखान् श्रुत्वा अभ्यस्ता, सा निर्दोषा कथं मांसभक्षिणां सिंहादीनां भीषणं निनादं सहिष्यति? यत्र स बली बाहुसमृद्धो, यस्य बाहू लोहमयदण्डसमा, स इन्द्रध्वजोपमः वीर्यवान्, स कुतः शय्यां प्राप्नोति? कदा अहं रामस्य पद्मरागसन्निभं मुखं, सुकेशपाशविलसितं, पद्मगन्धिसुगन्धिं, नीलोत्पलसमाननेत्रं च पश्येयम्? नूनं मम हृदयं वज्रसमं, यतोऽहम् एनं अदृष्ट्वा अपि, न सहस्रधा विदीर्यते। तव निर्दयेन कर्मणा, मम बान्धवाः सुखार्हाः सन्तः अपवर्जिताः, दुःखिता वनं विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रतिनिवर्तते, तर्हि भरतः न राज्ये न कोषे स्पृहयेत्, उभयं त्यजेत्। केचित् श्राद्धकाले स्वबान्धवान् पूजयन्ति, ततो द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति; तेषु ये द्विजाः धर्मज्ञाः पण्डिताश्च, ते न कुप्यन्ति, अपि सोमरससमं हविः दत्तम् अपि। ब्राह्मणानां तृप्तौ अपि, ये प्राज्ञाः द्विजाः, ते पश्चात् न खादन्ति, यथा कृतच्छेदनां तृणभूमिं वृषभः न पुनः गच्छति। एवं, यदा कनिष्ठभ्राता राज्यं भोक्तुम् आरब्धः, तदा ज्येष्ठः, श्रेयांस् सन् अपि, किं न मन्यते, नृपते? सिंहः परान्नं न इच्छति; तथा पुरुषः सिंहबलसम्पन्नः परगृहीतम् अवमन्यते। हव्यं, घृतम्, पिष्टपिण्डः, कुशा, खदिरयूपाश्च—एकवारं यज्ञे उपयुक्तं पुनः न प्रयुज्यते। एवं, राज्यं, यस्य सारः परैः हृतः, मद्यस्य तेजोहरणमिव; रामः तं न स्वीकरिष्यति, यथा सोमहीनः यज्ञः न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहेत, यथा बली सिंहः बालकप्रहारेण न सहते। समस्तं जगत् युद्धे न तं कम्पयेत्; धर्मेणैव सः जनान् पालयेत्, न अधर्मेण। स स्वर्णबाणधारी महाबलः, युगान्ते अग्निवत् सर्वाणि भूतानि सागरांश्च दहेत्। तादृशः सिंहबलः वृषनेत्रः पुरुषर्षभः, स्वपितरि एव नाशमुपगतो, यथा पद्मयोनेः सुतः। द्विजानां आचारः, शाश्वतो धर्मः शास्त्रेषु दृष्टः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः सन् पुत्रं प्रव्राजितवान्— स्त्रियाः पतिः एव शरणं, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवाः, चतुर्थः नास्ति। अद्य न त्वं न रामः मम शरणम्, सः हि वनं गतः; अहं वनं गन्तुम् इच्छामि न, त्वया एव नष्टा। त्वया एतद्राज्यं जनपदसंयुक्तं विनष्टम्, मम आत्मा मन्त्रिणश्च विनष्टाः; अहं पुत्रेण सह नष्टा, प्रजाश्च, किन्तु तव पुत्रः भार्या च हृष्टाः। एवं कठोरं वाक्यं श्रुत्वा, राजा शोकसन्तप्तः मूर्च्छितः पपात; सः नृपः शोकवशात् पापं स्वकर्म पुनः स्मरन् दुःखेन विवर्णः अभवत्। शृणुत, श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमं सर्गम्। एवं राजा, राममातुः क्रुद्धया शोकसन्तप्तया चोक्तं कठोरं वचनं श्रुत्वा, दुःखितः चिन्तयामास। चिन्तयन्, सः नृपतिः क्लिष्टेन्द्रियः मूर्च्छितः पपात; चिरात् शत्रुनाशनः चेतनां पुनः प्राप्तवान्। चेतनां प्राप्य, सः दीर्घं श्वसन्, कौसल्यां पार्श्वे स्थितां दृष्ट्वा, पुनः चिन्तां जगाम। चिन्तयतः तस्य पुरातनं पापकर्म स्मृतिम् आगतम्—यत् किञ्चित् पूर्वं अज्ञानतः शब्दविध्वंसिना कृतम्। तं दुःखं रामशोकश्च मनसि व्याप्नुतः, स महराजा द्वौ क्लेशौ अन्वभवत्। शोकदुःखविह्वलः, स पृथिवीपतिः कम्पमानः, करौ प्रणम्य, अधोमुखः, कौसल्यां प्रार्थयन् इदं वचनं उवाच।