मार्गे वातवेगः न च तत्र संमोहः, न चोष्णता अपि वैदेह्याः शशिसमप्रभां क्षपयितुं शक्ताः। सा उदारचारिणी वैदेही, या पूर्णविकसितपद्मसदृशमुखी च पूर्णचन्द्रवद्विभ्राजमाना, तस्याः मुखस्य शोभा नापगता। अपि च, अलक्तकवर्णरहिते अपि तस्याः पादे, अलङ्कारेण रहितेऽपि, पद्मकोषसदृशाः शोभां वहन्ति। वैदेही, अलङ्कारविहीना अपि, सुशोभनया गत्याः पदनिनादेन, शीलिनी स्त्रीव यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र मञ्जुकण्ठिनीव वर्तते। सा वनमध्ये गजे सिंहे व्याघ्रे वा दृष्टे, रामबाहुप्रतिष्ठिता सती, न किञ्चिदपि भीतिं प्रपद्यते। न त्वं, न आत्मा, न राजा शोचनीयः; एषा हि वृत्तिः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। दुःखं त्यक्त्वा हृष्टचित्ताः, महर्षेः प्रस्थिते, त एव वनवासे स्थिता वन्यफलभोजिनः, पितुः प्रतिज्ञाम् अनुतिष्ठन्ति। तदा सारथिना युक्तया गिरा प्रेरिता अपि, पुत्रशोककर्शिता सा महाराज्ञी, विलपन्ती न निवर्तते स्म—"प्रिय! पुत्र! राघव!" इति पुनः पुनः वदन्ती। शृणु अयोध्याकाण्डे एकषष्टितमे सर्गे वाल्मीकि रामायणस्य। यदा धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः, कौसल्या रुदती शोकसन्तप्तात्मा पत्युः समीपे इदं वचनमुवाच। तव या कीर्तिः मया प्राप्ता त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, राघवः दयालुः दानशीलः सौम्यवाग्यश्च। तौ पुत्रौ नरश्रेष्ठौ सुखसंवर्धितौ, कथं सीतया सह वनदुःखानि सहिष्येते? सा या किशोरी कृष्णवर्णा कोमला च, सुखोपचिता मैथिली, कथं सा उष्णशीतलता सहिष्यति? या पूर्वं सूपसंपृक्तं स्वादु भोजनं अश्नाति स्म, सा विशाललोचना सीता कथं कठोरं वन्यं भोजनं भक्षयिष्यति? या गीतवाद्यरवमधुरश्रवणा अभूत्, सा अनघा कथं मांसभक्ष्यसिंहानां भीमस्वनं सहिष्यति? यत्र स बलवान् आयसदण्डसदृशबाहुः इन्द्रध्वजोपमः महाबलः, स रामः कुतः सुखं शय्यां लभते? कदा अहं रामस्य पद्मरागवर्णं मुखं सुकेशपाशमण्डितं, पद्मगन्धिसुगन्धमपि श्वासं, नीलोत्पलसदृशेक्षणं च द्रक्ष्यामि? यदहं तं न पश्यामि, तथापि मे हृदयं न सहस्रधा विदीर्यते, नूनं वज्रसमं हृदयं मम। तव अनार्यकर्मणा मम बन्धवः सुखार्हाः अपि वनं प्रस्थाप्य दुःखिता विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रतिपद्यते, तर्हि भरतः न राज्यं न कोषं स्पृहयेत्, उभयं त्यजेत्। केचित् श्राद्धे स्वबान्धवान् पूरयित्वा, पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तेषु ये द्विजाः धर्मज्ञाः विद्वांसः, ते पश्चात् अमृतमपि दत्तं न रोचयन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, पुनः न खादन्ति, यथा वृषभः छिन्नतृणक्षेत्रं न प्रविशति। एवं, यदा कनिष्ठः राज्यं भोक्तुं समश्नुत, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठोऽपि, किं न वञ्चितः स्यात्? व्याघ्रः परान्नं न इच्छति, तथा व्याघ्रबलः पुरुषः परदत्तं नाद्रियते। हविः घृतं पिष्टपाकाः कुशा खदिरदण्डाः च, यदेकदा यज्ञे उपयुज्यन्ते, तानि पुनः न प्रयुज्यन्ते। एवं, अस्य राज्यस्य सारः हृतः, यथा मद्यस्य तेजः नष्टं, रामः तं नाङ्गीकरिष्यति, यथा सोमहीनयज्ञः न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अवमानं न सहिष्यति, यथा बलवान् व्याघ्रः बालकवधेन न सहते। सर्वे लोका युद्धे अपि तं न कम्पयेयुः, धर्मेण जनान् पालयित्वा, स धर्मात्मा अधर्मेण न कदापि चरिष्यति। सः महाबाहुः, सुवर्णबाणधारी, प्रलयकाले यथा भूतानि सागरेण सह दग्धुं शक्तः स्यात्। स सिंहबलः, गवाक्षाक्षः, नरश्रेष्ठः, स्वपितुः एव नाशितः, यथा पद्मसम्भवः पुत्रः स्यात्। द्विजातीनां आचारः, शाश्वतधर्मः शास्त्रेषु दृश्यते; यदि त्वं धर्मनिष्ठः सन् स्वपुत्रं निर्वासितवान्— स्त्रियाः एकः एव पतिः शरणं, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवाः, चतुर्थः नास्ति। अद्य न त्वं न रामः मम शेषः, स वनं गतः, अहं वनं गन्तुं न इच्छामि, त्वया एव नष्टा। त्वया राज्यं जनपदसमेतं नष्टम्, तथा मम आत्मा मन्त्रिणः च नष्टाः; अहं पुत्रेण सह नष्टा, प्रजाः च नष्टाः; तव पुत्रपत्नी तु सुखिनी। एवं तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा, राजा शोकसन्तप्तः मूर्छितः पपात; स नृपः शोकवशात् पुनः पापकृत्यानि स्मरामास। शृणु द्विषष्टितमं सर्गं वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे। एवं राजा दुःखार्तः, राममातुः क्रुद्धायाः शोकार्तायाश्च कटुवचनानि श्रुत्वा, चिन्तया परिपूर्णः अभवत्। चिन्तयित्वा, बभूव प्रमूढेन्द्रियः, स दीर्घकालेन चेतनां प्राप्तवान्। चेतनां लब्ध्वा, दीर्घमुष्णं च निश्वस्य, कौसल्यां समीपे दृष्ट्वा, पुनः चिन्तायाम् अभवत्।