सुमन्त्रः तु तस्याः प्रमादजनितानि वाक्यानि निवर्त्य, तदा कैकेयीं प्रति मधुराणि प्रियाणि च वचनानि उवाच। सः अब्रवीत्—“न मार्गे वातवेगः, न मोहः, न तापः अपि, वैदेह्याः शशाङ्कसमप्रभां शोभां क्षिप्तुं शक्नोति। दानशीलायाः वैदेह्याः मुखं पूर्णपुष्पितपद्मसन्निभं पूर्णचन्द्रसमप्रभं च, न कदापि कान्तिं जहाति। अद्यापि तस्याः पादौ, अलक्तकवर्णेन रहिताः अपि, नवपद्मकोषसन्निभौ प्रभान्ति। वैदेही भूषणवर्जिता अपि, रममाणायाः स्त्रियाः इव, शृङ्खलानिःस्वनैः सह सुशोभनं गच्छति। सा वनमध्ये गजं, सिंहं, व्याघ्रं वा दृष्ट्वा अपि, रामबाहुपरिश्रयात् किंचित् न भीतिम् अनुभवति। त्वं, न आत्मा, न राजा अपि शोचनीयः—एवं हि एषा वृत्तिः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। दुःखं विसृज्य, मनसि प्रमुदिते, महर्षिः यदा स्वमार्गे गतः, तदा ते, वननिष्ठाः फलमूलाशनाः, पितुः प्रतिज्ञां धर्मेण पालयन्ति।” एवं सुमन्त्रेण हितवाक्यैः प्रेर्यमाणायामपि, सुतशोकात् कृशा सा महाराज्ञी विलपन्ती न विरराम—“प्रिय! पुत्र! राघव!” इति पुनः पुनः आक्रोशन्ती तस्थौ। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे एकषष्टितमे सर्गे कथा प्रवर्तते। धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः सति, कौसल्या शोकसन्तप्ता रुदती पतिं प्रति इदं वचनम् उवाच—“त्वया मयि सम्प्राप्ता कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, किंतु राघवः दयालुः, उदारः, मधुरभाषी च। तौ नरश्रेष्ठौ पुत्रौ सुखसंवर्धितौ, कथं वनदुःखानि सीतया सह सहिष्येते? सा या कृष्णा कोमला युवती, सुखोपचिता मैथिली, कथं सा उष्णता-शीतत्वं सहिष्यते? उत्तमान्नं सूपोपहितं भुक्त्वा या विशाललोचना, सा कथं वन्यं कठोरं भोजनं भक्षयिष्यति? गीतवादित्रशब्दानां श्रवणे अभ्यस्ता या निष्कलुषा, सा कथं मांसभक्ष्यसिंहानां भीषाणां निनादं सहिष्यते? स बलभृत्, यस्य बाहू लोहमुष्टिसमौ, इन्द्रध्वजोपमः, स कथं कुत्र शय्यां लभते? कदा अहं रामस्य पद्मवर्णं मुखं, सुकेशान्तं, पद्मगन्धिसुगन्धिप्राणं, नीलोत्पललोचनं च पश्येयम्? नूनं मम हृदयं वज्रसमं, यतः तम् अदृष्ट्वा अपि, शतधा न भिद्यते। “त्वया कृते निष्ठुरेण कर्मणा, मम बन्धवः सुखार्हाः अपि, वनं प्राविशन् दुःखार्ता इव विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे निवर्तेत, तदा भरतः न राज्यं न कोषं स्पृहयेत—उभयं त्यजतु। केचित् श्राद्धकाले स्वजनान् भोजयित्वा, ततः द्विजश्रेष्ठान् आह्वयन्ति। तेषु, ये द्विजाः धर्मज्ञाः पण्डिताश्च, ते पश्चात् अमृतमपि दत्तं न द्वेषयन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, यथाकृत्तक्षेत्रे वृषभः न पुनः प्रविशति, एवं तृप्ताः न पुनः भुञ्जते। एवं, यदा कनिष्ठेन राज्यं भुक्तं, तदा ज्येष्ठः श्रेष्ठत्वे अपि, कथं न तिरस्कृतः स्यात्, जननायक? व्याघ्रः परान्नं न इच्छति; तथा व्याघ्रबलसम्पन्नः पुरुषः परगृहीतम् अवमन्ति। हविः, आज्यं, पिष्टपाकः, कुशा, खदिरयूपाश्च—एकवारं यज्ञे उपयुज्य, पुनः न प्रयुज्यन्ते। एवं, अस्य राज्यस्य सारः हृतः—एषः मद्यवत्, यस्य तेजो नष्टम्; रामः तं न स्वीकुर्यात्, यथा सोमहीने यज्ञे प्रवृत्तिः न भवति। राघवः तादृशं तिरस्कारं न सहते, यथा शक्तिमान् व्याघ्रः बालकेन ताडनं न सहते। समग्रे अपि लोके, महायुद्धे, सः न कदापि बिभेति; किन्तु धर्मेण एव जनान् पालयेत्, न अधर्मेण। सः महाबाहुः, सुवर्णबाणधारी, प्रलयकाल इव, भूतानि सागरांश्च दग्धुं शक्नोति। सः सिंहसमानः, वृषनयनः, पुरुषश्रेष्ठः, स्वपितृणा एव नष्टः, यथा कमलोत्पन्नः पुत्रः स्यात्। द्विजातीनां धर्मः, शास्त्रेषु दृष्टः सनातनधर्मश्च—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं प्रव्राजितवान्— “स्त्रियाः पतिः एव आश्रयः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बन्धवः, चतुर्थः नास्ति। अधुना न त्वं न रामः मम अवशिष्टः—सः वनं गतः; अहं वनं गन्तुं न इच्छामि—नूनं त्वया एव नष्टास्मि। त्वया एतत् राज्यं सप्तसप्तकं च नष्टम्; तथा मम आत्मा, मन्त्रिणः, पुत्रः, प्रजाश्च नष्टाः; तव पुत्रः पत्नी च तु हृष्टौ।” एवं कठोराणि वाक्यानि श्रुत्वा, राजा दुःखेन सन्तप्य, मूर्च्छितः पपात; सः नृपतिः शोकाभिभूतः, पुनः स्वकृत्यानि स्मरन्, पुनः चेतनां प्राप। शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमं सर्गम्। एवं राजा दुःखार्तः, राममातरः कोपशोकसमन्विता यानि कठोरवचनानि श्रुत्वा, चिन्तयामास। चिन्तयित्वा, राजा सन्तप्तेन्द्रियः, मूर्च्छितः अभवत्; चिरात् पुनः सः शत्रुनाशनः चेतनां प्राप्तवान्।