सूतः तदा सहसा कैकेयीसम्बद्धानि तया उक्तानि वचनानि केवलं स्मरामि, यानि तस्याः मनसि पुनः न आगच्छन्ति। स च सूतः, तानि प्रमादात् उदितानि वचनानि विनिर्दाय, तस्यै राज्ञ्यै मधुरस्निग्धानि वचनानि अब्रवीत्। न मार्गे वातवेगः, न मोहः, न चोष्णता, वैदेह्याः चन्द्रकलोपमं तेजः क्षपयितुं शक्नुवन्ति। दानशीलायाः वैदेह्याः मुखं पूर्णपद्मसदृशं पूर्णचन्द्रनिभं च, तेजसा न हीयते। अद्यापि तस्याः पादौ, अनारक्ताङ्गुलीयकौ अपि, लाक्षारसवर्णं विना अपि, पद्मकोषसदृशौ शोभेते। वैदेही, अलङ्कारविहीना अपि, सुरस्स्वरूपा इव, मञ्जुकण्ठिनीव चलन्ती, नूपुरनिनादैः शोभते। सा वनान्तरे गजं सिंहं व्याघ्रं वा पश्यन्ती अपि, रामबाहुपरिश्रयात् किंचित् अपि न बिभेति। न त्वं, न आत्मा, न च राजा शोचनीयः; एषा चेष्टा लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। दुःखं परित्यज्य, हृष्टचित्ताः ते, महर्षौ गतवति, वनवासे स्थिताः, फलमूलभक्षिणः, पितुः प्रतिज्ञां धर्मेण पालयन्ति। सूतेन सुसंस्कृतैः वाक्यैः प्रेरिता अपि, सा राज्ञी, पुत्रशोकात् कृशा, विलापं न त्यक्तवती—"प्रिय! पुत्र! राघव!" इति पुनः पुनः आह। अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते शृणु। धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः सति, कौसल्या रुदन्ती शोकसन्तप्ता पत्युः समीपे इदं वचनम् अब्रवीत्। त्वया मम कृते या कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, राघवः च दयालुः, दानशीलः, प्रियवादिता च। तौ पुत्रौ, पुरुषर्षभौ, सुखसंवर्धितौ, कथं सीतया सहितौ वनदुःखानि सहिष्येते? सा या युवा कृष्णवर्णा कोमला च, सुखोपचारेषु अभ्यस्ता—मैथिली कथं तापनं शीतं च सहिष्यति? या सुभिक्षं सूपसंपृक्तं भोजनं अश्नाति, सा विशाललोचना सीता कथं कठोरं वन्यं भोजनं भोक्ष्यते? या गीतवाद्यसंगीतरम्यशब्देभ्यः अभ्यस्ता, सा निर्दोषा कथं मांसभक्षिणां सिंहादीनां भीषणं शब्दं सहिष्यते? स बलवान्, यस्य बाहू लोहार्पणसदृशौ, इन्द्रध्वजोपमः, महाबलः, स कुतः अधुना शय्यां लभते? कदा अहं रामस्य पद्मरागसन्निभं मुखं, सुकेशपाशवेष्टितं, पद्मगन्धिनिःश्वासं, नीलोत्पलसदृशनेत्रं च पश्येयम्? नूनं मम हृदयम् अयःकूटसमं, यतः तं अदृष्ट्वा अपि, शतधा न विदीर्यते। तव कृते, अनार्यकर्मणा, मम बान्धवाः सुखार्हाः सन्तः, वनं प्रव्रज्य, दुःखार्हाः अभवन्। यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः प्रत्यागच्छेत्, तर्हि भरतः न राज्यं न कोषं स्पृशेत्, तौ त्यजेत्। केचित् श्राद्धकर्मणि स्वबान्धवान् पूर्वं भोजयित्वा, अनन्तरं द्विजश्रेष्ठान् आह्वयन्ति। तेषु, ये द्विजाः गुणवन्तः विद्वांसः च, ते पश्चात् न रोषं कुर्वन्ति, यद्यपि तदन्नं सुरामृतसदृशं स्यात्। ब्राह्मणाः तृप्ताः सन्तः अपि, तत्तद्भोजनं न स्वीक्रियन्ते, यथा वृषभः छिन्नतृणक्षेत्रं न पुनर् याति। एवं, यदा कनिष्ठभ्राता राज्यं भोक्तुं शक्नोति, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठः सन् अपि, किमर्थं न वञ्चितः स्याद्, जननायक? व्याघ्रः परपुरुषेन आनितं भोजनं न इच्छति; तथा, व्याघ्रबलसम्पन्नः पुरुषः परगृहीतं राज्यं न इच्छति। हविः, घृतं, पिष्टपिण्डः, कुशा, खदिरश्च—एते यज्ञे उपयुक्ताः पुनः न प्रयोज्यन्ते। एवं, एतत् राज्यं, यस्य सारः परिगृहीतः, मद्यवत् असारं जातम्; रामः तद् न स्वीकरिष्यति, यथा सोमरहिते यज्ञे कर्म न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यते, यथा बालेन ताडितः महाव्याघ्रः न क्षमेत। समरे महति, संयुक्तानि अपि लोकानि तं न बिभेतु; धर्मेण जनान् नयेत्, अधर्मेण न कदापि। स एव महाबाहुः, सुवर्णबाणधारी, सर्वभूतानि, अपि च समुद्रान्, युगान्ते इव दग्धुं समर्थः। स एव सिंहसदृशबलः, वृषनेत्रः, नरश्रेष्ठः, स्वपितृणा नाशितः, यथा पद्मसम्भवः पुत्रः। द्विजानां धर्मः, शाश्वतं शास्त्रदृष्टं च—यदि त्वं धर्मनिष्ठः सन् अपि, पुत्रं प्रव्राजितवान्। स्त्रियाः एकः शरणः पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवाः, चतुर्थः न विद्यते। अद्य न त्वं न रामः मम शरणम्, स वनं गतः; अहं वनगमनं न इच्छामि; त्वया एव नाशिता। त्वया एतत् राज्यं जनपदसमेतं विनष्टम्; अहम् अपि, मन्त्रिणः अपि, पुत्रः अपि, प्रजाः अपि नष्टाः; तव पुत्रपत्नी तु प्रमोदते। इति तस्याः कटुवाक्यानि श्रुत्वा, राजा शोकात् मूर्च्छितः पपात; सः शोकसम्भ्रान्तः स्वकृतं पापं पुनः स्मरामास। शृणु द्विषष्टितमं सर्गं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे। एवं, राजा दुःखितः, राममातुः कोपशोकार्तायाः कठोराणि वचनानि श्रुत्वा, शोकसमाविष्टः चिन्तयामास।